Nederlands - 15 t/m 19 jaar

Terug naar Oegstgeest - Wolkers, JanNiveau 5

Terug naar Oegstgeest

Auteur:Wolkers, Jan
Jaar uitgave:1965
Uitgeverij:Meulenhoff
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:235
Genre:autobiografisch proza
Tags:dood, geloof, gezin, jeugdervaringen
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en als luisterboek.
In 1987 verfilmd door Theo van Gogh, naar de romans Terug naar Oegstgeest, Serpentina's petticoat en Dominee met de strooien hoed van dezelfde schrijver.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 13 oktober 2017.

 

Over de auteur

Jan Wolkers (Oegstgeest, 26 oktober 1925 - Westermient, Texel, 19 oktober 2007) wordt wel gerekend tot 'de Grote Vier' van de literaire generatie na de Tweede Wereldoorlog. Voordat hij bekend werd als schrijver, was hij als beeldhouwer al zo beroemd dat hij voor verschillende plaatsen in Nederland verzetsmonumenten en andere beeldhouwwerken maakte. Daarnaast was hij kunstschilder. Hij zag zichzelf in de eerste plaats als beeldhouwer.
Hij schreef veel verhalen, romans en essays en was literair vooral productief van 1960 - 1985; daarna verlegde hij het zwaartepunt van zijn werk weer meer naar de beeldende kunst. Hij schreef in 2005 het Boekenweekgeschenk Zomerhitte, dat net als veel eerder werk van hem werd verfilmd. Verschillende keren won hij belangrijke literaire prijzen, maar Wolkers (door een criticus 'koppiger dan een steenezel' genoemd) weigerde die een paar keer, onder andere als protest tegen het harde politieoptreden tegen demonstranten bij het huwelijk van prinses Beatrix en prins Claus in 1966.
De laatste periode van zijn leven maakte hij voor de televisie een natuurprogramma voor de jeugd vanuit zijn grote tuin om het huis op Texel, waar hij met zijn vrouw Karina woonde. Daar overleed hij een week voor hij 82 zou worden.

Inhoud

De veertigjarige auteur Jan Wolkers gaat terug naar zijn geboorteplaats Oegstgeest en bezoekt daar alle plaatsen die een belangrijke rol hebben gespeeld in zijn jeugd. Ook zijn ouders bezoekt hij. Zijn vader reageert bitter op Jans activiteiten: 'Zo, kom je weer inspiratie opdoen?' Zijn moeder ontvangt hem hartelijker, maar vraagt wel bezorgd of hij alsjeblieft niet weer over dingen wil schrijven waarvan zijn vader zo'n verdriet heeft.
Dat Jan dat toch doet, blijkt uit alle hoofdstukken waarin hij zijn jeugdjaren gedetailleerd beschrijft. De armoede thuis, zijn bijzondere band met dieren, de oorlogsjaren, de relatie met zijn ouders en zijn oudere broer zijn de belangrijkste onderwerpen. Ook zijn ontwakende seksualiteit speelt een rol.
 

Leesaanwijzingen

Het verhaal neemt je helemaal mee naar de donkere jaren dertig en laat je beleven hoe ingrijpend armoede kan zijn als je die aan den lijve ondervindt. Wolkers schrijft zo beeldend dat je je werkelijk als een van de kinderen in dat grote gezin voelt. Je voelt ook mee hoe het is om buitenbeentje te zijn, vaak tegen wil en dank. Dan begint de Tweede Wereldoorlog, die je vanuit de ogen van de veertienjarige hoofdpersoon meemaakt. Ook de onderduik, nodig doordat Jan achttien is geworden, maak je zo mee, maar die wordt zo laconiek beschreven dat je eerst nauwelijks doorhebt dat Jan is ondergedoken. Intussen spelen alle dingen die op deze leeftijd belangrijk zijn, ook in dit verhaal een rol: school, wat je later zult gaan doen, seksualiteit, vrienden. Let ook eens op de kunstenaar Jan Wolkers; daarvan zie je ook de eerste trekken al voorzichtig ontstaan.
Voor een beter begrip van het verhaal is het handig als je op de kaart van Nederland of op Google Earth opzoekt waar Oegstgeest ligt.  
Je kunt de hoofdstukken met een andere titel dan Terug naar Oegstgeest lezen als een aaneengesloten, chronologisch verteld verhaal; na ieder van die hoofdstukken komt er een hoofdstuk waarin verteld wordt van Jans terugkeer naar zijn geboortedorp, nu hij zo'n veertig jaar is. Deze hoofdstukken zijn wat lastiger te begrijpen doordat ze sterk de emoties van een veertiger die alles uit zijn jeugd ziet verdwijnen, weergeven. 

Om over na te denken

Hoe voelt het om kind te zijn in een arm gezin? Je te moeten handhaven in een heel groot gezin? Om steeds overhoop te liggen met je vader, terwijl je toch wel om hem geeft? Je grote broer te zien vertrekken naar het front, terwijl kilometers verderop de bommen en granaten vallen? Hoe komt het dat we nauwelijks iets weten van de jongere broertjes en zusjes, terwijl die ouderen zo aanwezig zijn? Herken je dat?
Kun jij je voorstellen dat je gek bent op dieren en ze toch kwelt?
Hoe het is om je vertrouwde geloof in God kwijt te raken? Om alles wat je vertrouwd was in je jeugd te zien verdwijnen? 

Waardering

'Het is voor mij een fantastisch boek. [...] Het boek is echter wel een pure Jan Wolkers-roman. Dood, seks, religie en dieren spelen een rol erin. Wel een boeiende rol, en dat blijft.'
Robbert-Jan, 5 havo/vwo, op: scholieren.com

'Ik vond Terug naar Oegstgeest geen leuk boek. [...] Het is heel verwarrend dat het verhaal steeds wisselt van het heden naar het verleden. De situaties die Wolkers schetst en uitdiept, stuiten mij tegen de borst. Dit is vooral in het gedeelte dat hij er plezier in heeft om insecten en dieren te mishandelen, martelen en vermoorden. Een van de leuke aspecten van het boek vind ik de symboliek. Ik vind het altijd wel leuk om naar de bedoeling achter de tekst te zoeken.'
Jessica, 5 havo, op: scholieren.com

'Het onderwerp van het boek spreekt me zeer aan; ik wilde wel meer weten van de jongere jaren van de omstreden Jan Wolkers. Bovendien heeft hij in zijn jeugd de crisis in de dertiger jaren en de Tweede Wereldoorlog meegemaakt; ik ben geïnteresseerd in die periodes en vooral in het leven van alledag in die tijd.'
Joris Broeders, op: havovwo.nl

Meer weten?

bol.com | inkijkexemplaar
debezigebij.nl | informatie over Jan Wolkers
literatuurgeschiedenis.nl | informatie over Jan Wolkers
trouw.nl | bespreking van Terug naar Oegstgeest

Geschreven door:

Gosse Koolstra

Suggesties


Terug naar Oegstgeest - Wolkers, JanNiveau 5

Terug naar Oegstgeest

Auteur:Wolkers, Jan
Jaar uitgave:1965
Uitgeverij:Meulenhoff
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:235
Genre:autobiografisch proza
Tags:dood, geloof, gezin, jeugdervaringen
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en als luisterboek.
In 1987 verfilmd door Theo van Gogh, naar de romans Terug naar Oegstgeest, Serpentina's petticoat en Dominee met de strooien hoed van dezelfde schrijver.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 13 oktober 2017.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Terug naar Oegstgeest - Wolkers, JanNiveau 5

Terug naar Oegstgeest

Auteur:Wolkers, Jan
Jaar uitgave:1965
Uitgeverij:Meulenhoff
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:235
Genre:autobiografisch proza
Tags:dood, geloof, gezin, jeugdervaringen
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en als luisterboek.
In 1987 verfilmd door Theo van Gogh, naar de romans Terug naar Oegstgeest, Serpentina's petticoat en Dominee met de strooien hoed van dezelfde schrijver.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 13 oktober 2017.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Terug naar Oegstgeest - Wolkers, JanNiveau 5

Terug naar Oegstgeest

Auteur:Wolkers, Jan
Jaar uitgave:1965
Uitgeverij:Meulenhoff
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:235
Genre:autobiografisch proza
Tags:dood, geloof, gezin, jeugdervaringen
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en als luisterboek.
In 1987 verfilmd door Theo van Gogh, naar de romans Terug naar Oegstgeest, Serpentina's petticoat en Dominee met de strooien hoed van dezelfde schrijver.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 13 oktober 2017.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Terug naar Oegstgeest - Wolkers, JanNiveau 5

Terug naar Oegstgeest

Auteur:Wolkers, Jan
Jaar uitgave:1965
Uitgeverij:Meulenhoff
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:235
Genre:autobiografisch proza
Tags:dood, geloof, gezin, jeugdervaringen
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en als luisterboek.
In 1987 verfilmd door Theo van Gogh, naar de romans Terug naar Oegstgeest, Serpentina's petticoat en Dominee met de strooien hoed van dezelfde schrijver.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 13 oktober 2017.

 

Opdrachten

BoekWolkers, Jan, Terug naar Oegstgeest
NummerN4/1
Niveau4
Studielast3 slu
Werkvormindividueel
Focusrelaties tussen personages
Je leert

analyseren hoe complexe relaties tussen personages in elkaar zitten.

Opdracht

Je kunt er niet omheen: als je Terug naar Oegstgeest leest, ga je direct nadenken over de relaties die je zelf hebt met de anderen in het gezin waarvan je deel uitmaakt. Broertjes, zusjes, ouders - gezinsrelaties zijn altijd complex; alleen maar goed of alleen maar slecht bestaat niet. Een complete beroepsgroep verdient zijn brood met het behandelen van verstoorde gezinsrelaties. Het zal je zijn opgevallen dat Wolkers er soms een duidelijk etiket opplakt, maar veel vaker oproept, suggereert. Je gaat kijken naar hoe hij dat doet en wat hij dan 'beweert' over een relatie.
In de volgende opdracht mag je deel A voor jezelf bewaren; je mag het ook samenvoegen met deel B en deel C.

A

  1. Breng in een eenvoudig schema in kaart hoe de relatie van jou met andere gezinsleden is. Maak soortgelijke kolommen als in tabel 1.
  2. Maak nu net zo'n tabel en vul het in naar hoe je denkt dat je dat over twintig jaar zou doen. Je moet dus proberen te bedenken of je er dan anders over zou denken.
  3. Wat zijn de belangrijkste verschillen?
  4. Wat wil jij later met je eventuele kinderen beslist anders doen dan je ouders?

B

  1. In de Terug naar Oegstgeest-hoofdstukken valt op dat de relatie Jan-vader heel anders is dan de relatie Jan-moeder. Breng die verschillen in beeld in tabel 1.
  2. Formuleer nu samenhangend welke relatie er bestaat tussen de volwassen Jan en zijn ouders.
  3. Ontwerp nu hetzelfde schema voor de periode 1925 - 1945.

Tabel 1

   Wat zeggen ze tegen elkaar? (beknopt) Hoe doen ze tegen elkaar? (beknopt) Jouw etiket op deze relatie (max. 15 woorden)
Jan-vader      
Jan-moeder      

 

C

  1. De relatie van Jan met zijn oudste broer is heel gecompliceerd; uitersten vallen op. Het gaat hier om de positieve en negatieve gedachten, gevoelens, uitingen en daden. Breng ook die relatie in beeld in tabel 2; zet steeds een + of - bij de gegevens.
  2. Formuleer nu samenhangend de complexe relatie tussen Jan en zijn oudste broer; gebruik circa 50 woorden.
  3. Herlees nu de laatste pagina van het boek en interpreteer de laatste situatie die wordt beschreven. Let goed op de slotzin van het boek.

Tabel 2

  Gedachten/gevoelens Woorden/daden
Jan t/o broer    
Broer t/o Jan    

 

(Literaire)theorie

'Personages', in: Joke van Balen e.a., Basisboek literatuur. Groningen: Uitgeverij kleine Uil, 2009, p. 106-108.

Gemaakt doorGosse Koolstra



BoekWolkers, Jan, Terug naar Oegstgeest
NummerN4/2
Niveau4
Studielast3 slu
Werkvormtweetal
Focusleidmotieven
Je leert

hoe leidmotieven de interpretatie en betekenis van een verhaal kunnen ondersteunen.

Opdracht

Een geweldige hoeveelheid dieren bevolkt het verhaal Terug naar Oegstgeest. Er is veel over te doen geweest, want zo aardig gaat die dierenvriend Jan lang niet altijd om met dieren. Misschien had jij daar zo nu en dan best moeite mee.
Maar een verteller doet meer dan de werkelijkheid weergeven of zijn herinnering aan een werkelijkheid in het verleden weergeven. Hij kan ook betekenissen uitdrukken met leidmotieven. Een leidmotief is een element dat door herhaling in film of verhaal een symbolische betekenis krijgt, betekenis op een diepere laag. In dit verhaal is 'dier' een belangrijk leidmotief.
Tip: heb je het boek op een e-reader staan, dan kun je snel zoeken naar waar een dier voorkomt. Wees creatief met je zoektermen!

A [individueel]

  1. Beschrijf wat jij 'hebt' met dieren.
  2. Heb je wel eens iets met dieren gedaan waarvoor je je nu schaamt?
  3. Zo ja, begrijp je nu waarom je dat deed? Breng dat onder woorden.
    Zo nee, ken je mensen die dingen met dieren deden die jij afschuwelijk vond? Beschrijf wat ze deden.
  4. Wat deed jij toen (niet)?
  5. Wat is jouw opvatting over de bijzondere verhouding tussen mensen en dieren?

B [samen]

Lees zo nodig nog eens de Literaire theorie en beantwoord daarna de volgende vragen.

  1. Vul de onderstaande tabel in. Verdeel de dieren die jullie tegekomen in het boek en analyseer ieder je eigen deel, waarna je elkaars werk bespreekt en de tabel verder invult.
  2. Welke betekenis hebben dieren in het algemeen in Terug naar Oegstgeest? Gebruik maximaal 30 woorden.
  3. In welke - complexe - verhouding tot dieren staat de hoofdpersoon Jan? Gebruik maximaal 50 woorden.
  4. Lees bron 1. Geef individueel antwoord op de vraag welke interpretatie Wolkers geeft aan het gedrag van de jongen (p. 158-163).
  5. Welk oordeel heb jij over deze interpretatie? Als jij een andere interpretatie hebt, geef die dan weer (circa 50 woorden).
Dier Situatie (beknopt) Relatie tot Jan (beknopt typeren) Betekenis in het verhaal
       
       
Reiger Jan probeert jonge reiger te redden; het dier ontsnapt door parachutejas in flarden te pikken. Jan is bekommerd om reiger, wil hem redden. De reiger bevrijdt zich van de jas die Jan over hem heen gegooid heeft; is dit de bevrijding van de dode broer? Misschien: Jan kan nu alles loslaten.
       
       

 

(Literaire)theorie

'Motieven en symbolen', in: Joke van Balen e.a., Basisboek literatuur. Groningen: Uitgeverij kleine Uil, 2009, p. 113-114.

Bronnen
  1. Jan Wolkers, Terug naar Oegstgeest. Amsterdam: Meulenhoff, 26e of latere druk, p. 265. Voor als je deze bron niet kunt vinden, volgt hier een samenvatting:
    Jan Wolkers krijgt hier het citaat voorgelegd waarin staat dat het doden van dieren door hem eerst een daad van genade was, maar ontaardde in een orgie van bloed en wreedheid. Het doden was zinloos geworden en 'zinloosheid heeft geen grens'. Wolkers geeft aan dat hij heel veel van dieren hield en dat hij in volslagen verwarring geraakte toen hij zo'n witte rat waarvan hij hield, in dat laboratorium lag met opengesneden buik. In die verwarring ging hij dieren martelen om echt te voelen dat je dieren niet zo clean, Eichmann-achtig kunt opensnijden. Hij vindt het zelf schokkend zoals hij het heeft beschreven, maar wilde het toch beslist zo doen om zichzelf niet te sparen en om niets te verbloemen. 'Je kan niet zeggen dat ik mezelf gespaard heb, ooit.'
Gemaakt doorGosse Koolstra




Terug naar Oegstgeest - Wolkers, JanNiveau 5

Terug naar Oegstgeest

Auteur:Wolkers, Jan
Jaar uitgave:1965
Uitgeverij:Meulenhoff
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:235
Genre:autobiografisch proza
Tags:dood, geloof, gezin, jeugdervaringen
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en als luisterboek.
In 1987 verfilmd door Theo van Gogh, naar de romans Terug naar Oegstgeest, Serpentina's petticoat en Dominee met de strooien hoed van dezelfde schrijver.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 13 oktober 2017.

 

Opdrachten

BoekWolkers, Jan, Terug naar Oegstgeest
NummerN5/1
Niveau5
Studielast2 slu (+ 2 slu verdieping, optioneel)
Werkvormindividueel
Focusbeeldspraak en betekenis
Je leert

dat een schrijver met zijn beeldend taalgebruik een heel nieuwe betekenislaag kan aanbrengen.

Opdracht

Je hebt vast al (veel) meer Nederlandse literatuur gelezen dan Terug naar Oegstgeest, dat niet zo'n beginnersboek is. Het zal je zijn opgevallen dat het taalgebruik in die verschillende boeken heel verschillend kan zijn. Misschien had je een bepaalde verwachting van het werk van Jan Wolkers, omdat er over hem en zijn werk altijd wat speciaal wordt gepraat. Veel seks, heel realistisch, alle taboes worden doorbroken, ruige gebeurtenissen. Wat in ieder geval opvallend is, is zijn taalgebruik. Als je er goed op let, zie je dat hij heel veel beelden, geuren, kleuren en vormen gebruikt. Misschien komt dat wel doordat hij in de eerste plaats een beeldend kunstenaar was; hij voelde zichzelf het meest beeldhouwer. Je gaat nu op zoek naar alle vormen van beeldend taalgebruik die er in het verhaal voorkomen. Lees daarvoor eerst de bron, dan de Literaire theorie en begin daarna aan de opdrachten.

A

  1. Zoek op internet naar informatie over Jan Wolkers als beeldhouwer.
  2. Schrijf een korte biografie (max. 200 woorden) over hem als beeldhouwer / kunstschilder.

B

  1. Noteer ten minste twintig voorbeelden van beeldspraak uit Terug naar Oegstgeest in onderstaand schema.
  2. Noteer daarachter tot welke soort beeldspraak de voorbeelden behoren. Gebruik de begrippen uit de Literaire theorie en bron 1.
  3. Noteer in de derde kolom welke betekenis het beeld geeft aan de omschrijving. Voorzie die betekenis van een + of - om aan te geven of je die positief of negatief vindt.
  4. Wat valt je nu op? Zijn er in de middelste kolom opvallend vaak gebruikte soorten? Of gebruikt Wolkers alle mogelijke soorten van beeldspraak?
  Beeld /vorm van beeldspraak Soort (begrip uit de theorie) Betekenis is context (omschrijving en kwalificatie + of -)
1 Vergelijking (p. 9) van kamer waarin grootvader op foto zit met hut in een boomkruin of roef van de ark Vergelijking met 'als' De grootvader en de plek waar hij zit, worden vergeleken met de Bijbelse Noach en diens 'Ark van Noach'. 
+ (indrukwekkend)
2         
3        

 

Verdieping

  1. Zijn je bepaalde kleuren en vormen die Wolkers vaak gebruikt, opgevallen? Zo nee, blader dan nog eens door het boek en let er speciaal op.
    Hebben die op dezelfde wijze als de beeldspraak ook een positieve of negatieve betekenis?
  2. Denk nu goed terug aan eerder gelezen boeken. Met welk boek uit de Nederlandse literatuur dat jij gelezen hebt, vind je het taalgebruik van Wolkers in groot contrast? Heb je ook boeken gelezen die je verwant vond in taalgebruik? Beargumenteer je antwoord.
(Literaire)theorie

'Vormen van beeldspraak', in: Joke van Balen e.a., Basisboek literatuur. Groningen: Uitgeverij kleine Uil, 2009, p. 169-174.

Bronnen
  1. cambium.ned | beeldspraak
Gemaakt doorGosse Koolstra



BoekWolkers, Jan, Terug naar Oegstgeest
NummerN5/2
Niveau5
Studielast4 slu (incl. film kijken)
Werkvormtwee- of drietal
Focusboek en film
Je leert

beargumenteerd te oordelen over de overeenkomsten en verschillen in thematiek, gebruikte motieven, verhaallijnen en plot in boek en verfilming daarvan.

Opdracht

In 1987 verfilmde Theo van Gogh Terug naar Oegstgeest. Pers en critici waren een en al lof, Wolkers zelf was tot tranen toe geroerd, maar het grote publiek bleef weg. Leen de film bij de openbare bibliotheek of vraag je docent of mediathecaris of z/hij de film voor school wil aanschaffen.

Jullie gaan de film gezamenlijk bekijken en analyseren aan de hand van een zelf ontworpen analysemodel. Daarna bespreken jullie je bevindingen en proberen jullie tot een gezamenlijk oordeel te komen. Verschillen in jullie oordelen geef je zo goed mogelijk een plek in het gezamenlijke product.

  1. Verdeel de punten waarop je gaat analyseren: thema(s), motieven, leidmotieven, verhaallijnen, plot, of elementen die maar in één van beide vormen voorkomen.
  2. Lees de Literaire theorie over de gegeven analysepunten.
  3. Ontwerp een analysemodel waarop je tijdens en/of na het kijken naar de film aantekeningen kunt maken.
  4. Bespreek de uitkomsten gezamenlijk en maak aantekeningen van jullie bespreking.
  5. Schrijf nu een 'dubbelrecensie' van boek en film, gebruikmakend van jullie oordelen bij 3 en 4. Kies gezamenlijk voor een bepaalde aanpak van dit schrijfproces. Jullie recensie telt circa 750 woorden en bevat een duidelijk eindoordeel; boek mooier, film mooier, boek en film even mooi maar verschillend, boek en film hebben verschillende thema's enz.
(Literaire)theorie

Joke van Balen e.a., Basisboek literatuur. Groningen: Uitgeverij kleine Uil, 2009. Hierin lees je na hoe je de verschillende begrippen waarop je analyseert, moet opvatten. Zoek in het register naar de verschillende literaire begrippen.

Gemaakt doorGosse Koolstra




Terug naar Oegstgeest - Wolkers, JanNiveau 5

Terug naar Oegstgeest

Auteur:Wolkers, Jan
Jaar uitgave:1965
Uitgeverij:Meulenhoff
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:235
Genre:autobiografisch proza
Tags:dood, geloof, gezin, jeugdervaringen
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en als luisterboek.
In 1987 verfilmd door Theo van Gogh, naar de romans Terug naar Oegstgeest, Serpentina's petticoat en Dominee met de strooien hoed van dezelfde schrijver.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 13 oktober 2017.

 

Opdrachten

BoekWolkers, Jan, Terug naar Oegstgeest
NummerN6/1
Niveau6
Studielast4 slu
Werkvormindividueel
Focusintertekstualiteit
Je leert

hoe de verwijzingen naar de Bijbel bijdragen aan de betekenis van het verhaal.

Opdracht

In vele interviews heeft Wolkers verklaard dat de Bijbel voor hem het belangrijkste boek is geweest: dit heeft hem het meest beïnvloed in stijl en in aanpak van verhalen vertellen. Doordat er iedere dag aan tafel uit de Bijbel werd voorgelezen, vond hij de meeste jeugdboeken maar flauwe kost. In ieder geval komt de Bijbel vrijwel in ieder vroeg literair werk van hem voor.

In deze opdracht ga je kijken op welke plaatsen en op welke manier Wolkers de Bijbel en Bijbelverhalen laat voorkomen in zijn verhaal. Je probeert het gebruikte element ook te interpreteren: welke betekenis heeft het in dat gedeelte? Dat is soms niet eenvoudig. Lees zo nodig het oorspronkelijke Bijbelverhaal en/of gebruik een concordantie op internet om de gebruikte passage te vinden (bron 1). Door de tabel te gebruiken kun je je bevindingen systematisch verwerken.
Tip: als je het boek op een e-reader hebt, kun je een aantal verwijzingen snel vinden.

  1. Lees bron 2. Probeer het origineel te vinden. Maak anders gebruik van de samenvatting. Vul vervolgens het schema in aan de hand van voorbeelden uit het boek.
  2. Welk effect heeft het gebruik van Bijbelverwijzingen? Zou het verhaal ook zonder die verwijzingen kunnen? Wat zou het effect zijn? Is het boek te lezen zonder kennis van de Bijbel? Welke houding van Wolkers tegenover de Bijbel spreekt uit het gebruik van de verwijzingen? Komt die overeen met wat hij in bron 2 aangeeft? Schrijf hierover een betoog van 500 - 750 woorden, dat je afsluit met een stellige conclusie.
Bijbelverwijzing of citaat Verhaalcontext van citaat of verwijzing Interpretatie
        
       
     

 

Literatuurgeschiedenis

'Motieven en symbolen', in: Joke van Balen e.a.,  Basisboek literatuur. Groningen: Uitgeverij kleine Uil, 2009, p. 113-118.

Bronnen
  1. statenvertaling.net | concordantie op de Statenvertaling van de Bijbel
  2. Jan Wolkers, Terug naar Oegstgeest. Amsterdam: Meulenhoff, 26e of latere druk, p. 251-253. Voor als je deze bron niet kunt vinden, volgt hier een samenvatting:
    Het interviewfragment is een citaat dat Theun de Winter voorlegt aan Jan Wolkers (1985).
    Wolkers geeft aan dat zijn kinderwereld het koninkrijk Gods hier op aarde was. Hij is het meest beïnvloed door de Bijbel. Jeugdboeken waren aan hem niet besteed omdat ze flauwe kost waren naast de spannende verhalen in de Bijbel. Alleen Robinson Crusoë vond hij spannend. Volgens Wolkers behoort de Bijbel samen met het werk van Homerus tot de belangrijkste wereldliteratuur. In een niet-intellectueel gezin als waaruit hij kwam was de Bijbel de redding. De taal van de Bijbel en de dialogen erin hebben hem sterk beïnvloed. Ook een invloed daaruit is het sterk naar voren halen van personages. Die personages zijn door God uitverkoren en soms is God gewoon de schrijver, aldus Wolkers.
Gemaakt doorGosse Koolstra



BoekWolkers, Jan, Terug naar Oegstgeest
NummerN6/2
Niveau6
Studielast4 slu
Werkvormtweetal
Focusvarianten en betekenisverschillen
Je leert

dat er betekenisverschil optreedt als dezelfde stof in verschillende varianten wordt verteld; je leert ook dat je daarover een kwaliteitsoordeel kunt hebben.

Opdracht

Waarschijnlijk ken je het wel: als je een ervaring verschillende keren vertelt, kan het verhaal gaan veranderen. Misschien maak je het verhaal gaandeweg mooier, misschien ook ontdek je al vertellend verbanden die je eerst niet had gezien. Dat verschijnsel doet zich ook voor in literatuur. Dat is logisch, want het weergeven van de werkelijkheid is niet hetzelfde als literatuur. In literatuur komen betekenissen tot stand door betrekkingen tussen alle verhaalelementen. Jullie gaan onderzoeken welke verschillende betekenissen door verschillende weergaven van dezelfde vertelstof door Wolkers tot stand komen.

A

  1. Noteer een gebeurtenis waarover je je schuldig voelde. Heb je daarover wel eens verschillende verhalen verteld?
  2. Hoe waren die verschillende verhalen? Wat waren de verschillen? Wat was het effect ervan? Op jou? Op de ander?
  3. Weet je achteraf nog goed welke versie nu het meest overeenkwam met de werkelijkheid?

B

  1. Lees bron 1. Geef een zorgvuldige beschrijving van 'iterabiliteit'.
  2. Herlees bron 2. Welk oordeel van Wolkers zelf tegenover betekenisgeving in literatuur blijkt hieruit?
  3. Lees bron 3. Bepaal welk oordeel Ton Anbeek hier uitspreekt over de kwaliteit van de vroege verhalen van Jan Wolkers en Terug naar Oegstgeest, en over de verhouding tussen vertelstof en daarvan gemaakte literatuur.
  4. Lees dan beiden bron 4 en 5; verdeel de verhalen over jullie beiden zodat de een deskundige van het ene en de ander deskundige van het andere verhaal wordt.
    Formuleer jullie oordeel over de iterabiliteit tussen de gelezen verhalen en het verwerken van dezelfde stof in Terug naar Oegstgeest.
  5. Schrijf nu samen een betoog over deze kwestie waarin je alle standpunten, zowel die van Wolkers en Anbeek als die van jullie zelf in samenhang met elkaar weergeeft. Sluit af met een conclusie: welke verwerkingsvorm vinden jullie het meest geslaagd?
    Gebruik 500 - 750 woorden.
(Literaire)theorie

'Argumenten in recensies', in: Joke van Balen e.a., Basisboek literatuur. Groningen: Uitgeverij kleine uil, 2009, p. 183-184.

Bronnen
  1. www.dbnl.org | Odile Heynders, 'Terug naar Oegstgeest. Het vroege werk van Jan Wolkers', in: Literatuur, Amsterdam University Press, 2004.
  2. Jan Wolkers, Terug naar Oegstgeest. Amsterdam: Meulenhoff, 1985, 26e druk, p. 240, laatste alinea van 'Ezau's handen'.
  3. www.dbnl.org | Ton Anbeeks commentaar op de Synthese-reeks
  4. Jan Wolkers, 'Vivisectie', in: Serpentina's petticoat. Amsterdam: Meulemhoff, 1961.
  5. Jan Wolkers, 'Gezinsverpleging', in: Serpentina's petticoat. Amsterdam: Meulenhoff, 1961.
Gemaakt doorGosse Koolstra




Terug naar Oegstgeest - Wolkers, JanNiveau 5

Terug naar Oegstgeest

Auteur:Wolkers, Jan
Jaar uitgave:1965
Uitgeverij:Meulenhoff
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:235
Genre:autobiografisch proza
Tags:dood, geloof, gezin, jeugdervaringen
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en als luisterboek.
In 1987 verfilmd door Theo van Gogh, naar de romans Terug naar Oegstgeest, Serpentina's petticoat en Dominee met de strooien hoed van dezelfde schrijver.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 13 oktober 2017.

 

Introductie

Jan Wolkers (Oegstgeest, 26 oktober 1925 - Westermient, Texel, 19 oktober 2007) was al bekend als beeldend kunstenaar toen in 1959 zijn eerste verhalen verschenen in literaire tijdschriften. Vanaf het verschijnen van Serpentina's petticoat  in 1961 tot vrijwel aan zijn dood verscheen een lange reeks verhalenbundels, romans, essays, toneelstukken, columns, en ook gedichten en briefwisselingen. Hij wordt wel gerekend tot 'de Grote Vier' in de Nederlandse literatuur na de Tweede Wereldoorlog, naast Willem Frederik Hermans, Harry Mulisch en Gerard Reve.
Daarnaast ging hij door met zijn werk als kunstschilder en beeldhouwer, waarmee hij even succesvol was als met de producten van zijn schrijverschap.
Nadat hij veel van de herinneringen uit zijn jeugdjaren al had verwerkt in zijn verhalen en romans, publiceerde hij in 1965 Terug naar Oegstgeest, waarin hij diezelfde stof op een andere manier benaderde, vrijwel als autobiografie, maar dan op de wijze van een roman. Vergelijking met andere biografische bronnen toont aan dat hij ook in deze roman de gegevens uit zijn herinneringen op een nieuwe manier verwerkt en gerangschikt heeft.
In oktober 2017 is een gloednieuwe biografie over het leven en werk van Jan Wolkers verschenen, waar Onno Blom meer dan tien jaar lang aan gewerkt heeft.

Inhoud

De veertigjarige auteur Jan Wolkers gaat terug naar zijn geboorteplaats Oegstgeest en bezoekt daar alle plaatsen die een belangrijke rol hebben gespeeld in zijn jeugd. Ook zijn ouders bezoekt hij. Zijn vader reageert bitter op Jans activiteiten: 'Zo, kom je weer inspiratie opdoen?' Zijn moeder ontvangt hem hartelijker, maar vraagt wel bezorgd of hij alsjeblieft niet weer over dingen wil schrijven waarvan zijn vader zo'n verdriet heeft.
Dat Jan dat toch doet, blijkt uit alle hoofdstukken waarin hij zijn jeugdjaren gedetailleerd beschrijft. De armoede thuis, zijn bijzondere band met dieren, de oorlogsjaren, de relatie met zijn ouders en met zijn oudere broer, en zijn ontwakende seksualiteit zijn de belangrijkste onderwerpen.
De Jan Wolkers in het boek vraagt zich af of het allemaal wel waar is. Misschien zijn het wel lijnen die hij trekt van de ene gebeurtenis naar de andere om de zin ervan te begrijpen en had alles net zo goed anders kunnen gaan. Frappant is ook de disclaimer: 'Elke gelijkenis van figuren in dit boek met bestaande personen berust op toeval, behalve in het geval van de ijscoman Blanchard aan de ingang van de Leidse Hout.'

Moeilijkheid

Het boek is voor N4-lezers lastig doordat er vrijwel uitsluitend sprake is van beschrijving en er maar weinig actie en directe rede in voorkomt. Zoals een leerling het zegt op scholieren.com: 'de verteller overlaadt de lezer met zijn gedachten en emoties'. Daarbij: het is een redelijk omvangrijk boek. Ook de inhoud kan voor deze lezer pittig zijn, onder andere door de vele verwijzingen naar de Bijbel, en de sociale, economische en politieke omstandigheden van de jaren dertig en veertig. Overigens kan het voor deze lezer een uitdaging zijn daar meer over te weten te komen. De personages zullen gedeeltelijk ver en minder ver van de N4-lezer afstaan. De sterke gelaagdheid van de betekenis is uitdagend voor N4-, N5- en N6-lezers.
De N5-lezer zal alleen al aangetrokken worden doordat in dit boek veel van de herinneringen die de schrijver Jan Wolkers hebben gevormd, beschreven worden. Achtergronden en literair-historische context van dit boek zijn boeiend. Op het gebied van tekstinterne en tekstexterne verbanden is er genoeg aan te pakken. De N6-lezer zal geen enkele moeite hebben met het boek: het taalgebruik is niet complex, de structuur en de inhoudelijke verbanden, alsmede de literaire betekenis in het (vroege) werk van Jan Wolkers zal deze lezer erg boeien.

Didactische en letterkundige analyse

Dimensies

Indicatoren

Toelichting | complicerende factoren

Algemene vereisten

Bereidheid
Het boek is niet erg dik, maar zeker ook niet dun. De titel is niet direct uitnodigend. De foto en het rapport van de derde klas lagere school die op het achterplat van veel uitgaven zijn afgedrukt, maken nieuwsgierig. In sommige uitgaven vanaf 1985 is een interview met de schrijver opgenomen; dit kan aantrekkelijk zijn voor veel lezers. De N5- en N6-lezer zal geboeid kunnen raken door het intrigerende motto en de inhoudsopgave.
  Interesses
Lezers van N4-, N5- en N6-niveau die belangstelling hebben voor Nederlandse geschiedenis van interbellum en Tweede Wereldoorlog, zullen direct geboeid raken. Zeker voor jongeren die vrijwel uitsluitend in grote welvaart zijn opgegroeid, is het verhaal een blikopener inzake 'andere tijden' en de problemen waarvoor hun grootouders gesteld werden. Ook de ontwikkeling van een jongen in zo'n arm gezin en zijn ervaringen als opgroeiende tiener in oorlogstijd zijn voor al deze niveaus aantrekkelijk, mits de lezer er belangstelling voor heeft.
Lezers die erg gevoelig zijn voor dierenleed, kunnen afhaken bij de expliciete beschrijving van sommige passages.
  Algemene kennis
Er is kennis vereist van de sociale, economische en politieke situatie in interbellum en Tweede Wereldoorlog; die moet opgezocht worden. Het gevaar van situaties waarin de hoofdpersoon zich bevindt bijvoorbeeld, kan alleen begrepen worden met kennis over de bezettingstijd. Ook enige kennis van de geografie rond Oegstgeest is handig voor een goed begrip van wat er wordt verteld. Dit is niet lastig voor lezers van niveau N4 t/m N6.
  Specifieke literaire en culturele kennis
Er is geen specifieke literaire kennis nodig: de herinneringshoofdstukken worden chronologisch weergegeven en de hoofdstukken waarin over de bezoeken aan Oegstgeest worden verteld, zijn eenvoudig van opzet. Lastiger is de noodzakelijke kennis van de Bijbel voor lezers van alle aangeduide niveaus. N5- en N6-lezers zullen gemakkelijker uitgedaagd kunnen worden ontbrekende kennis op dit gebied aan te vullen. 

Vertrouwdheid met literaire stijl

Vocabulaire
Het woordgebruik van Wolkers is eenvoudig en direct. Soms gebruikt hij een begrip dat niet meer wordt gebruikt. De lezer van deze tijd zal herkennen dat het verhaal bijna vijftig jaar geleden geschreven is. 
  Zinsconstructies
Wolkers gebruikt veel enkelvoudige en eenvoudige samengestelde zinnen. Ze zullen de lezers van N4, N5 en N6 geen problemen opleveren.
  Stijl
De soms lange opsommingen van gebeurtenissen, gedachten en gevoelens kunnen vermoeiend worden voor alle lezers. Daarbij gaat Wolkers spaarzaam om met het aanbrengen van een alineastructuur. Dat zal zeker lastig zijn voor N4-lezers, minder voor N5- en N6-lezers.
Ook dit werk van Wolkers grossiert weer in beeldspraak. De N5-lezer, meer geïnteresseerd in literaire stijl dan de N4-lezer, zal dit zeker waarderen. Op N4-niveau kan het een uitdaging zijn er eens op te gaan letten.
De directe aanduidingen van seksuele inhouden kan lastig zijn voor sommige lezers.

Vertrouwdheid met literaire personages

Karakters
Voor N4, N5 en N6 is het de moeite waard om na te denken over de hoofdkarakters: Jan, de oudere broer, vader en moeder. De complexiteit van deze karakters en van hun onderlinge betrekkingen zal al door de N4-lezer doorgrond kunnen worden, al is daar wel reflectie voor nodig. 
  Aantal karakters
Het aantal karakters is zeer overzichtelijk, al komen er veel bijfiguren in voor die een interessante kleuring aanbrengen. Voor geen enkel niveau zal dit problemen opleveren.
   Ontwikkeling van karakters
Het is vooral de ontwikkeling van de hoofdpersoon, die centraal staat. Zijn ontwikkeling, doen en laten kan de lezer voor grote raadsels plaatsen. Wellicht haakt de gevoelige N4-lezer af. N5- en N6-lezers die bereid zijn lang na te denken over psychologische interpretatie van deze ontwikkeling en deze wellicht in verband kunnen brengen met buitenliteraire informatie, zullen geboeid bezig kunnen zijn met dit gegeven. 

Vertrouwdheid met literaire procédés

Spanning
Door de beschouwende manier van beschrijven is er weinig spanning in de traditionele zin van het woord aanwezig in het verhaal. Er gebeurt genoeg, maar dat is niet als actie beschreven. 
   Chronologie
De lezer zou het boek in twee gedeelten kunnen lezen: eerst alle hoofdstukken met andere titels dan Terug naar Oegstgeest en dan de andere, die er alternerend tussen staan. Hij leest dan een eenvoudig, chronologisch verhaal. De andere hoofdstukken zijn veel associatiever geschreven, niet-chronologisch. Dat maakt die hoofdstukken overigens voor geen van de aangegeven niveaus lastig. 
   Verhaallijn(en)
Er zijn veel verhaallijnen, maar die hoeveelheid hoeft voor geen enkel niveau problematisch te zijn. Ze zijn namelijk alle gerelateerd aan de hoofdpersoon en komen vrij systematisch terug.
   Perspectief
Het ik-perspectief bij de hoofdpersoon Jan levert geen problemen op. 
  Betekenis
Misschien dat sommige betekenissen aan de N4-lezer zullen ontgaan, maar dat levert geen probleem op voor het begrip van het verhaal.
N5-lezers zullen meer betekenislagen kunnen ontdekken, vooral ook op het gebied van psychologie, magisch denken, schuld en boete.
N6-lezers zullen betekenissen die pas zichtbaar worden na onderzoek naar intertekstuele verbanden, kunnen ontdekken. Lezers die in staat zijn door te dringen tot meer betekenislagen, zullen beter in staat zijn de rijkdom van het verhaal te waarderen.

Relevante bronnen voor docenten

 
vpro.nl | Marathoninterview Jan Wolkers met Ronald van den Boogaard.
trouw.nl | Rob Schouten, 'Terug naar Terug naar Oegstgeest', in: Trouw, 7 december 2002.
dbnl.org Odile Heynders, 'Het vroege werk van Jan Wolkers', in: Literatuur, jaargang 21 (1994).
Siem Bakker, Over Terug naar Oegstfeest. Laren, Walvaboek, 1993.
Jan Wolkers, Werkkleding, Amsterdam/Brussel, 1971.

  

Geschreven door:

Gosse Koolstra