Nederlands - 15 t/m 19 jaar

Sprakeloos - Lanoye, TomNiveau 5

Sprakeloos

Auteur:Lanoye, Tom
Jaar uitgave:2009
Uitgeverij:Prometheus
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:360
Genre:autobiografisch proza, familieroman, psychologische roman
Tags:gezin, homoseksualiteit (mnl), humor, moeder-zoonrelatie, ouderdom, rouw, schrijverschap, Vlaanderen, ernstige ziekte
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en op Daisy-rom.  
Bekroond met de Henriëtte Roland Holst-prijs 2011 en de Tzumprijs (voor de mooiste zin) 2010; genomineerd voor drie grote literaire prijzen in 2010.
Lanoye heeft deze roman in 2012-2013 ook als theatermonoloog gepresenteerd: 'Sprakeloos op de planken'. Het boek is in 2017 verfilmd door Hilde Van Mieghem.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 6 oktober 2017.

 

Over de auteur

Tom Lanoye (je spreekt zijn naam op z'n Frans uit) is één van de meest productieve Belgische schrijvers. Hij is geboren in 1958, en groeide op als 'een slagerszoon met een brilletje' - dat is ook meteen de titel van zijn prozadebuut (1985). Hij woont een groot deel van het jaar in Antwerpen, en drie maanden in Zuid-Afrika. Behalve romans en verhalen heeft Lanoye poëzie, toneelstukken, columns en kritieken geschreven; daarnaast bewerkt en vertaalt hij buitenlandse literatuur. Zoals ook bij zijn veelvuldige optredens op televisie blijkt, is hij een geweldige performer; een aantal van zijn verhalen, romans en toneelstukken heeft hij ook zelf op de planken gebracht. Lanoye houdt ervan om te provoceren. Hij was de eerste Belg die met zijn vriend een geregistreerd samenlevingscontract sloot. Hij werd in 2003 ook de eerste stadsdichter van Antwerpen.
Zijn grootste succes is de autobiografische roman Sprakeloos (2009), maar ook met zijn andere werk heeft Lanoye veel lezers bereikt: o.a. Kartonnen dozen (1991) en Het derde huwelijk (2006) – allebei op deze website te vinden, op niveau 4 -, Gelukkige slaven (2013), GAZ (2015) en Zuivering (2017).
Lanoye ontvangt voor zijn literaire werk ook veel waardering in de vorm van literaire prijzen, met als voorlopig hoogtepunt de Constantijn Huygensprijs 2013 voor zijn hele oeuvre. De jury schrijft: 'Tom Lanoye heeft de Nederlandstalige literatuur een adembenemend oeuvre opgeleverd, waarin de taal kolkt en stroomt en de wereld geen moment rust wordt gegund.'

Inhoud

'En dit is het relaas van een beroerte, vernietigend als een inwendige blikseminslag, en van de tergende aftakeling die zich daarna twee jaar lang voltrok aan een vijfvoudig moederdier en amateuractrice eersteklas.' Met deze zin begint Sprakeloos, waarin Tom Lanoye een portret schetst van zijn moeder Josée Verbeke, die na een rijk en bewogen leven in en boven de slagerij in Sint-Niklaas (Oost-Vlaanderen), getroffen wordt door een herseninfarct en uiteindelijk in een verpleeghuis in Beveren belandt.
De schrijver is er getuige van hoe zij haar spraakvermogen verliest en langzaam en onherroepelijk aftakelt, steeds minder in staat te communiceren met wie haar lief is. Daarover schrijvend maakt hij een meervoudige balans op. Van zijn kleurrijke jeugd in een volkswijk, van zijn worsteling met de liefde, van zijn rol als schrijver, van zijn conflicten met de kleine moederdiva, en ten slotte: van de strijd die zij, bron van leven en moedertaal, manmoedig voert, en waarin ze reddeloos en redeloos ten onder gaat - en de blijvende woede en pijn die dat oplevert.
[gedeeltelijk ontleend aan de flaptekst]

Leesaanwijzingen

Aan de ene kant is dit boek heel goed leesbaar. Lanoye kan heel vlot vertellen, met humor en met pakkende beelden. Daarbij is het onderwerp niet ingewikkeld en heel menselijk, en de persoonlijke betrokkenheid van de schrijver bij zijn onderwerp maakt het ook voor de lezer emotioneel en allemaal goed voorstelbaar. Als jij je in zijn verhaal laat meenemen, wordt het lezen van dit boek een bijzondere belevenis.
Aan de andere kant: Lanoye vertelt zijn verhaal allesbehalve rechtlijnig. Hij zit vol invallen en associeert erop los. Dat doet hij wel met veel vaart, maar tegelijkertijd kun je er het gevoel door krijgen dat het in het verhaal niet opschiet. Als je te traag leest, raak je eruit en loop je mogelijk vast. Kortom: doorlezen, en de vaart erin houden! 

Om over na te denken

Ken jij mensen die een hersenbloeding hebben gehad en weet jij hoe dat hun leven heeft veranderd?
Als je een geliefde ziet lijden (bijv. aan depressies, dementie of een dodelijke ziekte), hoe ver kun je dan gaan in het bieden van zorg of hulp?
Moet een schrijver die (bijv.) over zijn ouders schrijft, 100% eerlijk zijn? Of moet hij minder fraaie zaken verdoezelen?
Moet een autobiografische roman waarheidsgetrouw zijn?
Kan een autobiografische roman waarheidsgetrouw zijn?

Waardering

'Tom Lanoye is een rasverteller. Met het boek over de aftakeling van zijn moeder schrijft hij een prachtige roman over een moeder-zoonverhouding, al schrijft hij vooral in het eerste deel dat hij niet weet of hij een roman aan het schrijven is. De roman wordt boven het niveau van de vertelling uitgetild, omdat Lanoye ook een soort poëtica over zijn opvatting van literatuur beschrijft. (…) Voor Nederlandse scholieren is het boek misschien niet altijd even gemakkelijk te lezen. Bovendien moet een flinke hoeveelheid gegevens worden doorgewerkt, maar het lezen is alleszins de moeite waard. (…) Ik durf het boek te waarderen met 4 punten op onze scholierenlijst en dat is maar weinig schrijvers beschoren. De amusementswaarde voor iemand met veel leeservaring is ongetwijfeld een 8 of hoger.'
Kees van der Pol, op: scholieren.com

'Boeken over aftakeling en dood zijn meestal tranerig of op zoek naar zingeving. Niets van dat in Sprakeloos, het moederboek van Tom Lanoye. Het zindert van liefde en bewondering, maar lilt ook als rauw vlees. Lanoye lapt hier vierkant regel nummer één bij het autobiografisch schrijven aan zijn laars: verwerk voor je vertelt. Niks heeft hij verteerd, deze taalorgie kolkt van woede, onmacht, pijn. Zo naakt stond Tom Lanoye nog nooit voor zijn lezer. Bij een mindere schrijver zou dat gênant worden, bij Lanoye levert het een indringend en onvergetelijk boek op.'
Eva Berghmans, in: De Standaard

'Nee, zeker niet 'mijn' boek. Die onophoudelijke stortvloed van woorden dendert maar door. Ik mis de rust. Soms ronduit irritant bij eindeloze ego-overpeinzingen. Ben maar bladzijden gaan overslaan want rond graag een boek af ... beetje dwangmatige gewoonte ...;).'
Jolinde, op: goodreads.com

Meer weten?

lanoye.be | website van de schrijver
YouTube | Lanoye presenteert zijn boek in Sint-Niklaas
YouTube | 'Sprakeloos op de planken'
YouTube | trailer van de verfilming

Geschreven door:

Pieter Waalewijn

Suggesties


Sprakeloos - Lanoye, TomNiveau 5

Sprakeloos

Auteur:Lanoye, Tom
Jaar uitgave:2009
Uitgeverij:Prometheus
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:360
Genre:autobiografisch proza, familieroman, psychologische roman
Tags:gezin, homoseksualiteit (mnl), humor, moeder-zoonrelatie, ouderdom, rouw, schrijverschap, Vlaanderen, ernstige ziekte
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en op Daisy-rom.  
Bekroond met de Henriëtte Roland Holst-prijs 2011 en de Tzumprijs (voor de mooiste zin) 2010; genomineerd voor drie grote literaire prijzen in 2010.
Lanoye heeft deze roman in 2012-2013 ook als theatermonoloog gepresenteerd: 'Sprakeloos op de planken'. Het boek is in 2017 verfilmd door Hilde Van Mieghem.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 6 oktober 2017.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Sprakeloos - Lanoye, TomNiveau 5

Sprakeloos

Auteur:Lanoye, Tom
Jaar uitgave:2009
Uitgeverij:Prometheus
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:360
Genre:autobiografisch proza, familieroman, psychologische roman
Tags:gezin, homoseksualiteit (mnl), humor, moeder-zoonrelatie, ouderdom, rouw, schrijverschap, Vlaanderen, ernstige ziekte
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en op Daisy-rom.  
Bekroond met de Henriëtte Roland Holst-prijs 2011 en de Tzumprijs (voor de mooiste zin) 2010; genomineerd voor drie grote literaire prijzen in 2010.
Lanoye heeft deze roman in 2012-2013 ook als theatermonoloog gepresenteerd: 'Sprakeloos op de planken'. Het boek is in 2017 verfilmd door Hilde Van Mieghem.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 6 oktober 2017.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Sprakeloos - Lanoye, TomNiveau 5

Sprakeloos

Auteur:Lanoye, Tom
Jaar uitgave:2009
Uitgeverij:Prometheus
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:360
Genre:autobiografisch proza, familieroman, psychologische roman
Tags:gezin, homoseksualiteit (mnl), humor, moeder-zoonrelatie, ouderdom, rouw, schrijverschap, Vlaanderen, ernstige ziekte
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en op Daisy-rom.  
Bekroond met de Henriëtte Roland Holst-prijs 2011 en de Tzumprijs (voor de mooiste zin) 2010; genomineerd voor drie grote literaire prijzen in 2010.
Lanoye heeft deze roman in 2012-2013 ook als theatermonoloog gepresenteerd: 'Sprakeloos op de planken'. Het boek is in 2017 verfilmd door Hilde Van Mieghem.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 6 oktober 2017.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Sprakeloos - Lanoye, TomNiveau 5

Sprakeloos

Auteur:Lanoye, Tom
Jaar uitgave:2009
Uitgeverij:Prometheus
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:360
Genre:autobiografisch proza, familieroman, psychologische roman
Tags:gezin, homoseksualiteit (mnl), humor, moeder-zoonrelatie, ouderdom, rouw, schrijverschap, Vlaanderen, ernstige ziekte
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en op Daisy-rom.  
Bekroond met de Henriëtte Roland Holst-prijs 2011 en de Tzumprijs (voor de mooiste zin) 2010; genomineerd voor drie grote literaire prijzen in 2010.
Lanoye heeft deze roman in 2012-2013 ook als theatermonoloog gepresenteerd: 'Sprakeloos op de planken'. Het boek is in 2017 verfilmd door Hilde Van Mieghem.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 6 oktober 2017.

 

Opdrachten

BoekLanoye, Tom, Sprakeloos
NummerN4/1
Niveau4
Studielast1,5 slu
Werkvormindividueel
Focusbetekenis: motto en structuur
Je leert

reflecteren op de betekenis van de structurering die de schrijver heeft gekozen.

Opdracht

A

  1. Dit boek bestaat uit drie delen.
    a. Welke drie? Noteer titels en paginanummers.
    b. Geef nu bij elk deel een verklaring van die titel/ondertitel, en geef per deel een korte karakterisering (in 1 of 2 zinnen) van de inhoud.
    c. Iemand heeft het eerste deel getypeerd als 'the making of Sprakeloos'. Wat vind jij van die typering? Beargumenteer je antwoord.
  2. De drie delen van de roman worden nog voorafgegaan door een inleiding van twee pagina’s.
    a. Wat is de strekking van die inleiding?
    b. Welke waarschuwing geeft Lanoye de lezer erin mee?
    c. Heb jij deze inleiding serieus genomen? Leg uit.

B

  1. Die inleiding wordt nog weer voorafgegaan door twee motto’s. Het bijzondere van deze motto’s is dat het allebei muziekfragmenten zijn.
    a. Zoek op YouTube beide muziekstukken op en beluister/bekijk ze. Noteer vervolgens de vertaling van de geciteerde regels.
    b. Welk verband kun jij leggen tussen deze regels en de roman?
    c. Waarom is eigenlijk voor Edith Piaf gekozen voor het eerste motto? Lees voor het beantwoorden van deze vraag  p. 76 van de roman.
    d. Antony and the Johnsons (motto 2) komt ook voor in De helaasheid der dingen (2006) van die andere beroemde Vlaamse schrijver, Dimitri Verhulst. Aan het eind van die roman wordt de muziek van Antony and the Johnsons door een personage weggezet als 'vuile homofielenmuziek' (p. 205). Leg uit dat dit aspect voor Lanoye kan hebben meegespeeld bij zijn keus voor dit motto.
  2. Toen Lanoye in 2012 de roman als theatermonoloog ging presenteren ('Sprakeloos op de planken') koos hij niet de muziek van Piaf of Antony voor de muzikale omlijsting, maar Dinah Washington / Max Richter met 'This bitter earth'. Zoek op YouTube ook dat muziekstuk op en beluister/bekijk het.
    a. Kies een of twee regels uit dit stuk dat ook als motto had kunnen dienen voor Sprakeloos.
    b. In hoeverre past dit lied volgens jou goed/beter/minder goed bij (de sfeer van) de roman? Leg uit.
Gemaakt doorPieter Waalewijn



BoekLanoye, Tom, Sprakeloos
NummerN4/2
Niveau4
Studielast2 slu
Werkvormindividueel of als tweetal
Focusboekbewerkingen
Je leert

reflecteren op verschillende bewerkingen van een boek. 

Opdracht

Een succesvol boek krijgt vaak een tweede leven: als film, als toneelstuk of als musical.

A

  1. Kun je een paar voorbeelden noemen van boeken die in het theater of de bioscoop zijn beland?
  2. Welke eigenschappen moet een boek volgens jou/jullie hebben om ook in zo’n bewerking succesvol te zijn? Denk bijv. aan waargebeurd, spannend, chronologisch, veel actie, veel dialoog, … 
  3. Sprakeloos was een succesvol boek, maar zit er ook zo’n tweede leven in? Geef argumenten waarom dit boek zich wel/niet leent voor een bewerking tot film, toneelstuk of musical.

B

  1. Tom Lanoye is zijn boek Sprakeloos zelf in het theater gaan presenteren: 'Sprakeloos op de planken'. Bekijk een fragment uit die voorstelling (bron 1) en geef je reactie.
  2. Op YouTube is nog een ander filmpje te vinden over deze voorstelling (bron 2). Je ziet hier ook de reacties van het publiek in de zaal. En je hoort iets van de muziek die Lanoye als 'soundtrack' had gekozen; de hele song vind je in bron 3. Bekijk ook deze filmpjes en noteer je reactie.
  3. Vergelijk je antwoorden op vraag B1 en 2 met het antwoord dat je bij A3 hebt gegeven. Was 'Sprakeloos op de planken' volgens jou in principe een goed idee?

C

 

  1. In 2017 is Sprakeloos verfilmd. Zou je de film willen zien? Wat verwacht je ervan?
  2. Bekijk bron 4-6: de trailer van de film, de rode loper en de berichtgeving in het Vlaamse 'shownieuws'. Beschrijf je reactie op wat je hier wordt aangeboden. Ga daarbij ook kort in op de volgende vragen:  Is het beeld dat met de film wordt opgeroepen in overeenstemming met de indruk die jij had door het boek? Klopt de entertainment-setting met het karakter van het boek? Zou Lanoye gelukkig zijn met dit hele 'circus'? En hoe zou zijn moeder – zoals jij haar in de roman hebt leren kennen – dit gevonden hebben?
  3. In bron 7-10 vind je een paar filmrecensies van Sprakeloos – de film.
    a. Vat het commentaar (positief en negatief) in een paar zinnen samen.
    b. In hoeverre heeft het commentaar te maken met het feit dat een film een ander medium is dan een boek? Leg uit.
  4. Vergelijk je antwoorden op vraag C1-3 met het antwoord dat je bij A3 hebt gegeven. Was Sprakeloos – de film volgens jou in principe een goed idee? 
Bronnen
  1. YouTube | 'Sprakeloos op de planken'
  2. YouTube | 'Sprakeloos op de planken'
  3. YouTube | 'This bitter earth'
  4. YouTube | trailer van de film Sprakeloos
  5. YouTube | op de rode loper
  6. YouTube | de Vlaamse première van de film Sprakeloos
  7. filmvandaag.nl | recensie van de film
  8. volkskrant.nl| recensie van de film
  9. ad.nl| recensie van de film
  10. trouw.nl| recensie van de film
Gemaakt doorPieter Waalewijn




Sprakeloos - Lanoye, TomNiveau 5

Sprakeloos

Auteur:Lanoye, Tom
Jaar uitgave:2009
Uitgeverij:Prometheus
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:360
Genre:autobiografisch proza, familieroman, psychologische roman
Tags:gezin, homoseksualiteit (mnl), humor, moeder-zoonrelatie, ouderdom, rouw, schrijverschap, Vlaanderen, ernstige ziekte
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en op Daisy-rom.  
Bekroond met de Henriëtte Roland Holst-prijs 2011 en de Tzumprijs (voor de mooiste zin) 2010; genomineerd voor drie grote literaire prijzen in 2010.
Lanoye heeft deze roman in 2012-2013 ook als theatermonoloog gepresenteerd: 'Sprakeloos op de planken'. Het boek is in 2017 verfilmd door Hilde Van Mieghem.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 6 oktober 2017.

 

Opdrachten

BoekLanoye, Tom, Sprakeloos
NummerN5/1
Niveau5
Studielast2 à 3 slu
Werkvormindividueel
Focusthematiek
Je leert

reflecteren op een belangrijk probleem in de roman en het verbinden met het maatschappelijk debat. 

Opdracht

A

  1. De verfilming van Sprakeloos draagt als ondertitel 'Ode aan mijn moeder'.
    a. Zoek een goede definitie van 'ode' en noteer die.
    b. Is het boek Sprakeloos in jouw ogen een ode van de schrijver aan zijn moeder? Leg uit.
  2. In een interview met Het Nieuwsblad (1 oktober 2009) zegt Lanoye: 'Natuurlijk heb ik me afgevraagd of ik dit boek wel kon schrijven. Ik gooi de aftakeling van mijn moeder te grabbel, die welbespraakte slagersvrouw en tegelijk bevlogen amateuractrice die door een beroerte werd geraakt in wat haar het meest dierbaar was: haar spraak. Je gaat niet zomaar even zitten om te vertellen over de vol gescheten luier van je moeder. Ik heb daar mee geworsteld en ik wou dat mijn schroom ook van dit boek af zou druipen. Dat de lezer zich mee ongemakkelijk voelt, niet alleen omdat we naar de pijnlijke neergang van mijn moeder kijken maar ook omdat mijn waarschuwing luid weerklinkt. Komaan, je moet al een hersenloze hond zijn om niet aan je eigen vergankelijkheid te denken als je dit leest. Dit boek roept vragen op over het waarom van leven en lijden, waarbij ik dat laatste compleet zinloos acht.' 
    a. Hoe vind jij dat Lanoye is omgegaan met het verhaal van zijn moeder? Is hij steeds respectvol gebleven?
    b. Heeft het boek jou aan het denken gezet over onze vergankelijkheid? Leg uit hoe (want niemand wil natuurlijk een hersenloze hond zijn).
  3. Herlees het slot van het tweede deel: p. 341-343.
    a. Leg uit hoe de ik-figuur zijn eigen houding tegenover zijn aftakelende moeder beoordeelt.
    b. Hoe interpreteer jij de laatste zinnen van dit deel: 'Misschien kan liefde maar één ding echt. Uit liefde doden.'?

B  

  1. Al eerder in de roman wordt gezinspeeld op een onwaardig levenseinde. Zo zegt de moeder in betere tijden, sprekend over een dementerende zus: 'Als ik ooit zo word, dan moet ge me ogenblikkelijk neerschieten. Medelijden is het niet, zo iemand in leven laten. Het is lafbekkerij.' (p. 83). En ze herhaalt dit nadrukkelijk op p. 161. (Herlees heel p. 157-162, een centraal hoofdstuk in dit boek!)
    a. Hebben deze uitspraken van de moeder invloed gehad op de manier waarop de ik-figuur met haar is omgegaan na haar beroerte? Hoe?
    b. Herlees de laatste bladzijden van het boek: p. 357-360. Is de ik-figuur uiteindelijk een goede of een slechte zoon geweest? Leg uit.
  2. In onze samenleving wordt veel gediscussieerd over wat een waardig levenseinde is, en in hoeverre mensen daarbij helemaal of gedeeltelijk hun eigen keuzes mogen maken.
    a. Bekijk het overzicht van die discussie op nos.nl (bron 1). Citeer de uitspraak of uitspraken in dat overzicht die het beste jouw standpunt weerspiegelt/en.
    b. Welke bijdrage levertSprakeloos aan deze discussie? Probeer in een of twee zinnen te verwoorden wat dit boek zegt over een waardig levenseinde.
Bronnen
  1. nos.nl | overzicht van de discussie over een waardig levenseinde
Gemaakt doorPieter Waalewijn



BoekLanoye, Tom, Sprakeloos
NummerN5/2
Niveau5
Studielast3 à 4 slu
Werkvormindividueel
Focusbetekenis
Je leert

reflecteren op de urgentie van dit boek.

Opdracht

Dagblad Trouw heeft in de wekelijkse boekenbijlage één pagina met de titel 'Vandaar dit boek'. Op die pagina zet de schrijver van dat boek uiteen waarom het er is of waarom het er moest komen. Zie voor een voorbeeld bron 1.  

Tom Lanoye behandelt die vraag – waarom moest dit boek geschreven worden? – uitvoerig in Sprakeloos. Natuurlijk, het werd van hem verwacht. Zijn moeder: 'Er is maar één slag volk verfoeilijker dan mensen die slecht schrijven over hun ouders. Dat zijn mensen die niet schrijven over hun ouders.' (p. 28) En later zijn vader: 'Ik weet dat ik het niet vragen mag, manneke, maar hoe is het nu toch gesteld met dat boek van u?' (p. 59)

Aan jou nu de taak om een pagina (ongeveer 600 woorden) te schrijven over Sprakeloos, onder de titel 'Vandaar dit boek'. Maak hierbij gebruik van de informatie die Lanoye zelf daarover in de roman verstrekt: p. 9-10, 24-32, 56-64 en 357-360, om de belangrijkste te noemen. Verwerk pakkende zinnen uit de roman in je tekst. Eventueel kun je ook putten uit een interview met Lanoye uit 2009 (bron 2). Leg in je tekst ook uit waarom dit boek er pas na de dood van de vader kon komen.
Bedenk zelf vooraf of je deze tekst schrijft als jezelf of als 'de schrijver van dit boek' (zoals gebruikelijk in 'Vandaar dit boek').

Bronnen
  1. trouw.nl | 'Vandaar dit boek'
  2. leesclub.be | onderdeel D: interview met Lanoye in Het Nieuwsblad 
Gemaakt doorPieter Waalewijn




Sprakeloos - Lanoye, TomNiveau 5

Sprakeloos

Auteur:Lanoye, Tom
Jaar uitgave:2009
Uitgeverij:Prometheus
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:360
Genre:autobiografisch proza, familieroman, psychologische roman
Tags:gezin, homoseksualiteit (mnl), humor, moeder-zoonrelatie, ouderdom, rouw, schrijverschap, Vlaanderen, ernstige ziekte
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en op Daisy-rom.  
Bekroond met de Henriëtte Roland Holst-prijs 2011 en de Tzumprijs (voor de mooiste zin) 2010; genomineerd voor drie grote literaire prijzen in 2010.
Lanoye heeft deze roman in 2012-2013 ook als theatermonoloog gepresenteerd: 'Sprakeloos op de planken'. Het boek is in 2017 verfilmd door Hilde Van Mieghem.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 6 oktober 2017.

 

Opdrachten

BoekLanoye, Tom, Sprakeloos
NummerN6/1
Niveau6
Studielast3 à 4 slu
Werkvormindividueel
Focustaalbeschouwing
Je leert

reflecteren op het gebruik van de taal door deze schrijver.

Opdracht

Deze roman gaat niet alleen over het omgaan met een aftakelende moeder. Hij gaat ook in op het schrijverschap en de betekenis van taal.

A

Lanoye heeft veel aandacht voor de afasie, waaraan zijn moeder lijdt na haar hersenbloedingen. 'Uitgerekend zij, van haar spraak beroofd?'

  1. Beschrijf met behulp van p. 157-162, 257-258, 309-310 en 339-340 hoe het taalverlies zich bij de moeder voltrekt. Illustreer dat met de woorden en beelden die Lanoye daarvoor gevonden heeft.
  2. De therapeut van de moeder laat een ander geluid horen: 'Ook zonder taal kan het leven de moeite waard zijn.' (p. 237). Is Lanoye het hiermee eens? En hoe zou zijn moeder hierover denken?    

Wat moet een schrijver zonder taal beginnen? Lanoye maakt her en der duidelijk dat hij alleen maar uitbundig, breedvoerig en barok kan schrijven.

  1. Beschrijf met behulp van p. 63-64 en vooral p. 274-279 hoe deze schrijver met de taal wil omgaan.
  2. Ga in op de vraag of dit taal-rijke boek het best mogelijke antwoord (de ultieme wraakneming?) is van een schrijvende zoon op het taalverlies van zijn moeder. Maak bij de beantwoording in elk geval gebruik van het slot van het boek: p. 357-360.

C

Lanoyes uitbundige (of: oeverloze) manier van schrijven roept allerlei reacties op.

  1. In 2010 wint Lanoye de Tzumprijs voor de mooiste zin van het jaar. Lees bron 1. Wat vind jij van deze keus?
  2. Op de website van Lanoye staan een paar recensies van Sprakeloos die op zijn taal en stijl ingaan (bron 2). Lees de recensies getiteld MoederdierDivo zonder rem en Tegen een lijk is geen taal gewassen, en de titelloze recensie van Dries Muus (in Vrij Nederland). Geef beknopt weer hoe deze vier recensenten oordelen over Lanoyes manier van schrijven.  
  3. In 2013 heeft Lanoye de Constantijn Huygens-prijs gekregen voor zijn hele oeuvre. Lees het juryrapport (bron 3) en let daarbij vooral op de passage over zijn manier van schrijven. Wat is het oordeel van de jury op dit punt?
  4. Wat is jouw eigen eindoordeel over Lanoyes manier van schrijven?
Bronnen
  1. tzum.info | Tzumprijs 2010 voor Sprakeloos
  2. lanoye.be | recensies van Sprakeloos (zie p. 4-5, 6-7, 9-11, 15-17)
  3. jancampertstichting.nl | juryrapport Constantijn Huygensprijs 2013 op p. 49-50, gevolgd door Lanoyes dankwoord 
Gemaakt doorPieter Waalewijn



BoekLanoye, Tom, Sprakeloos
NummerN6/2
Niveau6
Studielast4 à 5 slu
Werkvormindividueel
Focusfictie en werkelijkheid
Je leert

reflecteren op manieren om de werkelijkheid te gebruiken in literaire fictie.

Opdracht

Al op de eerste bladzij van zijn boek wordt de lezer gewaarschuwd. 'Indien u niet houdt van geschriften die grotendeels berusten op waarheid en de ontbrekende delen er gewoon bij fantaseren (…) – dan is voor u nu al het moment aangebroken om dit boek te sluiten.' (p. 9-10)
Daarmee is meteen duidelijk dat de verhouding werkelijkheid-fictie een van de problemen van dit boek zal vormen. En tegen het eind van het boek (p. 349) stuit de lezer opnieuw op de vraag of dit nou wel een roman was.

We beginnen met een kleine theoretische en praktische verkenning (A). Daarna kijken we naar uitspraken van Lanoye in zijn boeken en in interviews (B). De opdrachten bij A en B zijn bedoeld als aanloop / warming up / gedachteoefening voor de eigenlijke opdracht: het schrijven van een betoog (C). 

A

Lees bron 1. In deze twee paragrafen wordt het (overigens subtiele) verschil geschetst tussen autobiografische romans en werken van auteurs waarin autobiografische elementen zijn verwerkt.

  1. I.M. en Schaduwkind zijn volgens de auteurs van bron 1 beide autobiografische romans.
    a. Waarom vindt de criticus Arjan Peters I.M. geen goed boek?
    b. Waarom vinden de auteurs van bron 1 Schaduwkind van P.F. Thomése wel een goed boek?
    c. Wat is blijkbaar noodzakelijk voor een goede autobiografische roman?
  2. a. Denk je dat lezers van Komt een vrouw bij de dokter gedacht hebben dat de roman autobiografisch is? 
    b. Hebben zij gelijk? Waarom?
  3. L.H. Wiener zegt: 'Het is autobiografies als de kolére, maar tegelijkertijd honderd procent fictie, wat zeg je daarvan?'
    Wat zeg jij daarvan? Kan dat? Kan een roman autobiografisch én honderd procent fictie zijn?  
  4. Jeroen Brouwers zegt in de polemiek over Bezonken rood: 'Ik heb niet gelogen. Ik heb een roman geschreven.'
    a. Wat denk je dat hij daarmee bedoelt?
    b. Ben je het met hem eens? Waarom?

B

Waarom moest Sprakeloos geschreven worden? Natuurlijk, het werd van Lanoye verwacht. Zijn moeder: 'Er is maar één slag volk verfoeilijker dan mensen die slecht schrijven over hun ouders. Dat zijn mensen die niet schrijven over hun ouders. Terwijl ze pourtant kúnnen schrijven.' (p. 28) En later zijn vader: 'Ik weet dat ik het niet vragen mag, manneke, maar hoe is het nu toch gesteld met dat boek van u?' (p. 59)

  1. Op verschillende plaatsen in dit boek gaat Lanoye in op zijn worsteling met de werkelijkheid die hij moet beschrijven: onder andere op p. 9-10, 24-32, 56-64, 274-279 en 357-360. Herlees deze passages en noteer voor jezelf belangrijke zinnen die je straks in je betoog kunt verwerken.
  2. In zijn roman Kartonnen dozen (1991) heeft Lanoye zijn eigen ervaringen gebruikt. Hij vraagt zich daar herhaaldelijk af: 'Wat zou Z. [de jongen op wie hij in zijn puberjaren verliefd was] ervan vinden als hij dit leest?’ Wat vind jij: mag een schrijver de mensen uit zijn leven herkenbaar afbeelden?
  3. Lanoye plaatst in zijn roman Gelukkige slaven (2013) deze noot: 'Gelukkige slaven is fictie. Elke gelijkenis met bestaande personen of gebeurtenissen berust op toeval.'
    Had zo'n noot ook in Sprakeloos kunnen staan?
  4. Lees het interview met Lanoye uit 2009 (bron 2), getiteld: 'Mijn ma zou blij zijn geweest met dit boek.' Noteer weer voor jezelf de belangrijkste uitspraken. (Over de uitspraak boven dit interview: denk je dat Lanoye dat goed inschat?)
  5. Op YouTube is een korte opname te bekijken van een boekpresentatie vanSprakeloos: Lanoye presenteert in september 2009 zijn nieuwe boek in zijn geboortestad Sint-Niklaas. In het publiek: familie, buurtgenoten, bekenden. Hoe zou dat vallen? Bekijk bron 3.

C

Schrijf nu je betoog (600-800 woorden) over de manier waarop een schrijver in literatuur kan/moet omgaan met de werkelijkheid. Geef daarbij ook antwoord op de vraag of een schrijver in een autobiografische roman zich 100% aan de feiten moet houden. Spits je betoog toe op Sprakeloos, en geef een beoordeling van de wijze waarop Lanoye in dit boek (een roman?) te werk is gegaan.

Bronnen
  1. 'Autobiografische boeken en romans' en 'Romans met autobiografische elementen', in: Joke van Balen e.a., Basisboek literatuur, Groningen, Uitgeverij kleine Uil, 2009, p. 23-28
  2. leesclub.be | onderdeel D: interview met Lanoye in Het Nieuwsblad
  3. YouTube | Lanoye presenteert zijn boek in Sint-Niklaas
Gemaakt doorPieter Waalewijn




Sprakeloos - Lanoye, TomNiveau 5

Sprakeloos

Auteur:Lanoye, Tom
Jaar uitgave:2009
Uitgeverij:Prometheus
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:360
Genre:autobiografisch proza, familieroman, psychologische roman
Tags:gezin, homoseksualiteit (mnl), humor, moeder-zoonrelatie, ouderdom, rouw, schrijverschap, Vlaanderen, ernstige ziekte
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en op Daisy-rom.  
Bekroond met de Henriëtte Roland Holst-prijs 2011 en de Tzumprijs (voor de mooiste zin) 2010; genomineerd voor drie grote literaire prijzen in 2010.
Lanoye heeft deze roman in 2012-2013 ook als theatermonoloog gepresenteerd: 'Sprakeloos op de planken'. Het boek is in 2017 verfilmd door Hilde Van Mieghem.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 6 oktober 2017.

 

Introductie

Tom Lanoye (op z’n Frans uitgesproken) is, met Herman Brusselmans, de grootste veelschrijver van België. Omdat Lanoyes werk hoge kwaliteit heeft, ligt de vergelijking met Hugo Claus en Louis Paul Boon voor de hand. Als ware opvolger biedt Lanoye in zijn boeken een wervelende show van taal en stijl.
Lanoye is in 1958 geboren in Sint-Niklaas, waar hij opgroeide als 'een slagerszoon met een brilletje' – dat is ook meteen de titel van zijn prozadebuut (1985). Hij woont een groot deel van het jaar in Antwerpen, en drie maanden in Zuid-Afrika. Behalve romans en verhalen heeft Lanoye poëzie, toneelstukken, columns en kritieken  geschreven; daarnaast bewerkt en vertaalt hij buitenlandse literatuur. Zijn Monster-trilogie leidde tot een populaire televisieserie in Vlaanderen. Zoals ook bij zijn veelvuldige optredens op televisie blijkt, is Lanoye een geweldige performer; een aantal van zijn verhalen en romans heeft hij ook zelf op de planken gebracht. Lanoye houdt ervan om te provoceren. Hij was de eerste Belg die met zijn vriend een geregistreerd samenlevingscontract sloot. Hij werd in 2003 ook de eerste stadsdichter van Antwerpen.
Zijn grootste succes is de autobiografische roman Sprakeloos (2009), maar ook met zijn andere werk heeft Lanoye veel lezers bereikt: o.a. Kartonnen dozen (1991 – ook op deze website te vinden, op niveau 4), Het derde huwelijk (2006, ook N4), Gelukkige slaven (2013) en Zuivering (2017). Het boekje Heldere hemel dat als Boekenweekgeschenk 2012 verscheen, werd alom geprezen als 'eindelijk eens een écht goed Boekenweekgeschenk'. Opvoeringen van Lanoyes toneelwerk – zoals zijn bewerking van acht koningsdrama’s van Shakespeare: Ten oorlog (1997), en de indrukwekkende monoloog GAZ (2015) – zijn altijd een sensatie.
Lanoye ontvangt voor zijn literaire werk ook veel waardering in de vorm van literaire prijzen, met als voorlopig hoogtepunt de  Constantijn Huygensprijs 2013 voor zijn hele oeuvre. De jury schrijft: 'Tom Lanoye heeft de Nederlandstalige literatuur een adembenemend oeuvre opgeleverd, waarin de taal kolkt en stroomt en de wereld geen moment rust wordt gegund.'

Inhoud  

'En dit is het relaas van een beroerte, vernietigend als een inwendige blikseminslag, en van de tergende aftakeling die zich daarna twee jaar lang voltrok aan een vijfvoudig moederdier en amateuractrice eersteklas.' Met deze zin begint Sprakeloos, waarin Tom Lanoye een portret schetst van zijn moeder Josée Verbeke, die na een rijk en bewogen leven in en boven de slagerij in Sint-Niklaas (Oost-Vlaanderen), getroffen wordt door een herseninfarct en uiteindelijk in een verpleeghuis in Beveren belandt.
Lanoye is er getuige van hoe zij haar spraakvermogen verliest en langzaam en onherroepelijk aftakelt, steeds minder in staat te communiceren met wie haar lief is. Al in zijn essaybundel Schermutseling (2007) schreef hij over haar. Maar hij was nog lang niet klaar met zijn verhaal. Pas in Sprakeloos maakt hij de hele balans op. Van zijn kleurrijke jeugd in een volkswijk, van zijn worsteling met de liefde, van zijn rol als schrijver, van zijn conflicten met de kleine moederdiva, en ten slotte: van de strijd die zij, bron van leven en moedertaal, manmoedig voert, en waarin ze reddeloos en redeloos ten onder gaat – en de blijvende woede en pijn die dat oplevert.
[gedeeltelijk ontleend aan de flaptekst]

Moeilijkheid

Dit boek kan op verschillende niveaus gelezen worden. Het verhaal aan de oppervlakte – man is getuige van de aftakeling van zijn moeder door een beroerte – is helder en goed te volgen. Het grootste probleem is dan dat dit eenvoudige gegeven over  zo veel bladzijden wordt uitgesmeerd. Dat heeft alles te maken met wat dit gebeuren bij de schrijver losmaakt: welke taak heeft de zoon die schrijver is? Hoe moet een schrijver die leeft van de taal omgaan met het taalverlies van zijn moeder?
Wat het voor leerlingen lastig (maar tegelijkertijd ook heel interessant!) kan maken, is Lanoyes uitbundige verteltrant. De schrijver brengt zijn verhaal allesbehalve rechtlijnig; hij zit vol invallen en associeert erop los. Lanoye vertelt wel met veel vaart, maar soms kan het allemaal toch te lang duren. Leerlingen zullen zeker aan deze stijl moeten wennen, en dat geldt waarschijnlijk ook voor het sappige Vlaams dat Lanoye hanteert.
Voor N4-lezers kan dit allemaal te veel van het goede zijn. Maar aan leerlingen die  iets hebben met het plezier in taal dat bij Lanoye hoort, is dit boek zeker besteed. 

Didactische en letterkundige analyse

Dimensies 

Indicatoren 

Toelichting | complicerende factoren 

Algemene vereisten 

Bereidheid  De roman vraagt vooral van de lezer dat hij zich overgeeft: hij moet zich door de verteller op sleeptouw laten nemen, waarheen deze ook gaat. Lanoye maakt in de inleiding al duidelijk dat hij rekent op een empathische lezer; en anders: lees dit boek niet! De lezer moet ook wel gevoel hebben voor het plezier in taal dat bij Lanoye hoort.
  Interesses  Wat gebeurt er met iemand die een hersenbloeding krijgt? En wat zijn de effecten voor de directe omgeving? Wie daarover een roman wil lezen, gekruid met vele anekdotes uit het dagelijkse leven, heeft hier een prachtig boek te pakken. Ook een mooi boek voor iedereen die van taal en stijl houdt.
  Algemene kennis  Er komt ongelooflijk veel voorbij, door alles wat aan herinneringen wordt opgehaald en in de talloze vrije associaties, maar toch is er geen bijzondere kennis vereist. (Sommige typisch Vlaamse onderwerpen als WOI en Congo zijn voor Nederlandse lezers iets minder bekend.)
  Specifieke literaire en culturele kennis  Ook hier: er wordt bijzonder veel aangeraakt en opgeroepen. Zo wordt 'Go, Johnny, go' (Chuck Berry) op enig moment een leidmotief. Maar ook Hamlet komt voorbij, 'Een beetje' (Teddy Scholten), Michel Vaillant en andere striphelden, enz. enz. De lezer moet dus een brede interesse hebben. Hij kan wel verder ook als hij niet alles herkent, maar de volle rijkdom van dit bonte boek zal hij dan niet helemaal vatten. 

Vertrouwdheid met literaire stijl 

Vocabulaire  De schrijver gebruikt met groot gemak moeilijke woorden en Vlaams idioom. Dat is vooral even wennen, zeker voor N4-lezers. De vaart van de vertelling lijdt er niet onder. 
  Zinsconstructies  Lanoye schrijft uitbundig, hij schildert met een brede kwast. Soms kunnen zinnen bijna een bladzij vullen. Voor N4-lezers kan dit allemaal te veel van het goede zijn. Als je eenmaal aan zijn manier van schrijven gewend bent, klopt het precies!   
  Stijl  Lanoye schrijft beeldend en bourgondisch. Voor hem is de slogan 'less is more' een leugen. Hij geniet merkbaar van de taal en wil alle mogelijkheden ervan benutten. Het resultaat: een feest voor taalgenieters! 

Vertrouwdheid met literaire personages 

Karakters  De hoofdpersoon is Tom Lanoye, schrijver en zoon van de moeder die in dit boek geportretteerd wordt; pas na de dood van zijn vader kon hij dit boek schrijven. 
  Aantal karakters  Het verhaal draait om het drietal vader, moeder en zoon. Daaromheen cirkelen tal van bijfiguren: andere gezins- en familieleden, en allerlei kleurrijke figuren uit de nabije omgeving. Geen probleem voor de lezer.
  Ontwikkeling van en verhouding tussen de karakters  De verteller is een open boek: de lezer weet precies wat er in de ik-figuur omgaat, zowel in het heden als in de beschreven voorvallen uit zijn jeugd. Hoe hij als kind tegenover zijn ouders stond en hoe dat verandert bij het ouder worden, wordt nauwkeurig beschreven.

Vertrouwdheid met literaire procedés 

Spanning  De roman bestaat uit drie delen, voorafgegaan door een korte inleiding. In die inleiding wordt het eigenlijke verhaal ('En dit is het relaas van een beroerte …') al aangeduid. In de rest van het boek wordt het hele verhaal in geuren en kleuren verteld. De spanning zit dus niet zozeer in de gebeurtenissen, maar in de manier waarop Lanoye het brengt. Voor N4-lezers is dit misschien te veel gevraagd.
  Chronologie  Lanoye is duidelijk niet van de chronologie. Hij is meer een enthousiaste verteller, die bijna struikelt over zijn woorden, en die eigenlijk alles tegelijk wil vertellen. Dat komt o.a. naar voren in het feit dat regelmatig alinea’s tussen haakjes zijn gezet – tot wel zeven bladzijden achter elkaar. Of als hij zijn moeder naar de tandarts brengt, trekt hij daar bijna 40 pagina’s voor uit, die grotendeels gevuld zijn met een schets van de oude buurt. Ook hier geldt: voor N4-lezers is dit misschien te veel gevraagd.
Het proces van aftakeling zorgt wel voor een zekere chronologie, maar die blijft erg op de achtergrond. Overigens kent het verhaal af en toe ook expliciete aanduidingen als 'Weer twintig jaar eerder'.
  Verhaallijn(en)  Er is één hoofdlijn: 'het relaas van een beroerte'. Aan die lijn worden vele lijntjes vastgeknoopt, bijv. dat over de dood van zijn broer ('de Lastigste') en dat over zijn eigen coming-out als homo; die lijntjes zijn ook weer onderling verweven en worden in het bestek van zo’n 80 pagina’s gepresenteerd.
Als de lezer zich gewillig laat meevoeren door de verteller, zal hij niet vastlopen of verdwalen.  
  Perspectief  Het perspectief ligt bij de ik-figuur, die zich geregeld expliciet als de schrijver van dit boek meldt, en zich soms rechtstreeks tot de lezer richt. Geen probleem.  
  Betekenis  De problematiek van het boek is betrekkelijk eenvoudig; een N3-lezer zou die aankunnen. Maar door de manier waarop Lanoye die behandelt, kunnen N3- en ook sommige N4-lezers daar gewoon niet bij komen: de drempel is te hoog.
Lezers vanaf N4 zullen verder kijken dan het oppervlakkige verhaal, 'het relaas van een beroerte'. Dat komt vooral doordat Lanoye dat afdwingt door zijn manier van vertellen: hij haalt zo veel overhoop en stelt zo veel aan de orde, dat je wel mee moet. Er is veel te beleven aan taal en stijl en anekdotes, en ook de psychologie, vragen over de kwaliteit van leven en over een waardig levenseinde, en het geschetste tijdsbeeld maken het tot een boeiende leeservaring voor alle niveaus. Hoe meer de lezer weet en (her)kent, hoe meer hij de rijkdom van dit boek zal ervaren. Voor de N6-lezer geeft reflectie op Lanoyes poëtica, waartoe dit boek nadrukkelijk uitnodigt, een extra dimensie.

Relevante bronnen voor docenten

  leesclub.be | leesclubinformatie over Lanoye en Sprakeloos
jancampertstichting.nl | N.a.v. de Constantijn Huygensprijs 2013 (p. 49-75)

 

Geschreven door:

Pieter Waalewijn