Nederlands - 15 t/m 19 jaar

Advocaat van de hanen - Heijden, A.F.Th. van derNiveau 5

Advocaat van de hanen

Auteur:Heijden, A.F.Th. van der
Jaar uitgave:1990
Uitgeverij:Uitgeverij Querido
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:573
Genre:psychologische roman
Tags:advocatuur, alcoholisme, jaren ‘70, jaren ‘80, maatschappijkritiek, politiek, seks, Amsterdam
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en op Daisy-rom.
In 1996 verfilmd door Gerrit van Elst, met Pierre Bokma in de hoofdrol.
Van der Heijden ontving in 2011 de Constantijn Huygensprijs en in 2013 de P.C. Hooftprijs, beide voor zijn gehele oeuvre. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 26 november 2017.

 

Over de auteur

A.F.Th. van der Heijden (1951) debuteerde in 1978 onder het pseudoniem Patrizio Canaponi. Vanaf zijn debuut tot op de dag van vandaag werkt Van der Heijden nauwgezet aan de opbouw van een groot en breed opgezet oeuvre. In diverse romans zijn verwijzingen te vinden naar zijn schrijverschap en zo heeft het merendeel van zijn boeken inhoudelijk met elkaar te maken. Veel van zijn boeken gaan over 'het leven in de breedte': het vertragen van de tijd door het moment te verbreden in de herinnering, en zo de tijd haar tanden uit te trekken.
Van der Heijden werkt parallel aan twee romancycli: 'De tandeloze tijd', waarvan Advocaat van de hanen het vierde deel is, en 'Homo duplex', waartoe o.a. Het schervengericht (N6) behoort. Beide cycli zijn nog onvoltooid. Naast deze titels vind je ook Het leven uit een dag en Tonio op Lezenvoordelijst.
Verschillende boeken van Van der Heijden zijn, net als Advocaat van de hanen, verfilmd. De verfilming uit 2016 van De helleveeg (deel 5 van 'De tandeloze tijd') kreeg goede recensies en twee Gouden kalveren; de verfilming van Tonio (2016) was de Nederlandse inzending voor de Oscars!
Van der Heijden heeft veel literaire prijzen gewonnen, waaronder de Gouden Uil, de AKO Literatuurprijs, de Libris Literatuur Prijs, de Constantijn Huygensprijs en de P.C. Hooftprijs. 

Inhoud

Ernst Quispel is een succesvolle advocaat; hij is getrouwd met de mooie Zwanet, die in verwachting is van hun eerste kind. Ernst heeft een werkruimte in het voormalige Huis van Bewaring in Amsterdam. Er woont daar ook een stel punkers. Wanneer het pand ontruimd wordt, worden de punkers met hun leider, Kiliaan Noppen, opgepakt. Ook Ernst, die op dat moment zwaar onder invloed is, wordt meegenomen naar het politiebureau; hij geeft een andere naam op en wordt in een cel gezet, tegenover Kiliaan Noppen. Hij ziet de volgende ochtend vanuit zijn cel dat Kiliaan onwel is geworden en dat de bewakers dat negeren. Als Kiliaan vervolgens bezwijkt, proberen ze onder de schuld uit te komen.
Kiliaans ouders vertrouwen de verklaringen van de politie en de artsen niet en besluiten Ernst als advocaat in te schakelen; met tegenzin stemt hij toe.
Niemand weet dat Ernst ook in de cel zat in die fatale nacht, behalve de andere punkers. Zij zetten hem onder druk om te vertellen wat hij gezien heeft. Durft hij de waarheid aan, ook als hem dat zijn carrière kan kosten? 

Leesaanwijzingen

Dit is geen makkelijk boek. De verteller leeft in zijn eigen wereld en heeft zo zijn eigen gedachten, die voor de lezer vaak lastig te volgen zijn. Doordat hij veel drinkt, kan hij zich ook niet altijd duidelijk uitdrukken. Er worden in het boek aardig wat moeilijke woorden gebruikt en de verhaalopbouw is allesbehalve rechtlijnig. Kortom: een hele kluif. Aan de andere kant: die Van der Heijden kan wél schrijven, zeg! Het verhaal is zeker boeiend, en het boek wordt door sommigen zelfs een thriller genoemd. Durf je het aan? Je kunt het allicht proberen. Opdracht N4/1 helpt je vat te krijgen op het boek.
Advocaat van de hanen is weliswaar het vierde deel van 'De tandeloze tijd', maar het is prima zelfstandig te lezen.

Om over na te denken

Zou het in Nederland kunnen voorkomen dat iemand onder verdachte omstandigheden overlijdt in een cel, en dat daarna de hele zaak in de doofpot gaat? Of gebeuren zulke dingen alleen in een dictatuur of een bananenrepubliek?
Dit boek zit vol met protesterende punkers en actievoerende krakers. Kun jij je voorstellen dat jij uit protest de straat op gaat? Waarvoor? Heeft zoiets zin?
Een advocaat is ook maar een mens – of gelden er voor zo iemand strengere eisen?
Is iemand die de waarheid voor zich houdt altijd een leugenaar?

Waardering

'Sterk aan dit boek was hoe het op de 'actualiteit' inhaakt. Het is voor het eerst gepubliceerd in 1990, en verwijst naar de krakersrellen die echt in Nederland in de jaren ’80 hebben plaatsgevonden, en met extra hevigheid oplaaiden omdat een kraker in de cel omkwam. Naar mijn idee bewijst dit Van der Heijdens schrijftalent: actualiteit op zo’n geloofwaardige manier in een verhaal weten te verwerken en dan zorgen dat het ook nog mooi in een grotere serie past.'
Nienke, op: scholieren.com

'Het verhaal van dit boek spreekt me erg aan, maar er zitten wel veel langdradige stukken in. Doordat alles zo uitgebreid wordt beschreven, krijg je wel een goed beeld van de personen, zeker van de hoofdpersoon. (…) Het taalgebruik is niet heel makkelijk, maar wel goed te volgen. Ik ben wel aardig wat woorden tegengekomen die ik niet kende, maar dit is niet storend. Het is over het algemeen vrij modern geschreven en dat spreekt me aan.'
Jessie, 5 havo, op: scholieren.com

'Het begin leest wel lekker, maar daarna gaan de ontwikkelingen zo langzaam, dat je je er door moet slepen; ik heb dit vaker meegemaakt en ik begin er een erge hekel aan te krijgen. (…) Ik was best wel goed gemotiveerd aan het boek begonnen, maar uiteindelijk heb ik mezelf moeten dwingen het boek uit te lezen. Wat me ook tegenstond aan dit boek was dat de seksuele uitspattingen van Quispel ook erg naar de voorgrond drongen. Ik hoef dit niet zo.'
Menno, 6 vwo, op: scholieren.com

Meer weten?

kb.nl | over Van der Heijden
youtube.com | Arjan Peters over de schrijver en zijn werk
youtube.com | reportage van nieuwszender AT5 uit juni 1995 over de verstoring van de verfilming van Advocaat van de hanen

Geschreven door:

Pieter Waalewijn

Suggesties


Advocaat van de hanen - Heijden, A.F.Th. van derNiveau 5

Advocaat van de hanen

Auteur:Heijden, A.F.Th. van der
Jaar uitgave:1990
Uitgeverij:Uitgeverij Querido
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:573
Genre:psychologische roman
Tags:advocatuur, alcoholisme, jaren ‘70, jaren ‘80, maatschappijkritiek, politiek, seks, Amsterdam
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en op Daisy-rom.
In 1996 verfilmd door Gerrit van Elst, met Pierre Bokma in de hoofdrol.
Van der Heijden ontving in 2011 de Constantijn Huygensprijs en in 2013 de P.C. Hooftprijs, beide voor zijn gehele oeuvre. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 26 november 2017.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Advocaat van de hanen - Heijden, A.F.Th. van derNiveau 5

Advocaat van de hanen

Auteur:Heijden, A.F.Th. van der
Jaar uitgave:1990
Uitgeverij:Uitgeverij Querido
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:573
Genre:psychologische roman
Tags:advocatuur, alcoholisme, jaren ‘70, jaren ‘80, maatschappijkritiek, politiek, seks, Amsterdam
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en op Daisy-rom.
In 1996 verfilmd door Gerrit van Elst, met Pierre Bokma in de hoofdrol.
Van der Heijden ontving in 2011 de Constantijn Huygensprijs en in 2013 de P.C. Hooftprijs, beide voor zijn gehele oeuvre. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 26 november 2017.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Advocaat van de hanen - Heijden, A.F.Th. van derNiveau 5

Advocaat van de hanen

Auteur:Heijden, A.F.Th. van der
Jaar uitgave:1990
Uitgeverij:Uitgeverij Querido
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:573
Genre:psychologische roman
Tags:advocatuur, alcoholisme, jaren ‘70, jaren ‘80, maatschappijkritiek, politiek, seks, Amsterdam
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en op Daisy-rom.
In 1996 verfilmd door Gerrit van Elst, met Pierre Bokma in de hoofdrol.
Van der Heijden ontving in 2011 de Constantijn Huygensprijs en in 2013 de P.C. Hooftprijs, beide voor zijn gehele oeuvre. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 26 november 2017.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Advocaat van de hanen - Heijden, A.F.Th. van derNiveau 5

Advocaat van de hanen

Auteur:Heijden, A.F.Th. van der
Jaar uitgave:1990
Uitgeverij:Uitgeverij Querido
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:573
Genre:psychologische roman
Tags:advocatuur, alcoholisme, jaren ‘70, jaren ‘80, maatschappijkritiek, politiek, seks, Amsterdam
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en op Daisy-rom.
In 1996 verfilmd door Gerrit van Elst, met Pierre Bokma in de hoofdrol.
Van der Heijden ontving in 2011 de Constantijn Huygensprijs en in 2013 de P.C. Hooftprijs, beide voor zijn gehele oeuvre. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 26 november 2017.

 

Opdrachten

BoekHeijden, A.F.Th. van der, Advocaat van de hanen
NummerN4/1
Niveau4
Studielast3 slu
Werkvormindividueel
Focusfabel en sujet
Je leert

reflecteren op de structuur van de roman.

Opdracht

Let op: lees deze inleiding voordat je de roman gaat lezen.

Je staat op het punt om een uitdaging aan te gaan: het lezen van de roman Advocaat van de hanen. Dat is een omvangrijk boek waarin erg veel aan de orde komt, en de manier waarop de schrijver zijn verhaal vertelt, is niet eenvoudig. De gebeurtenissen worden allesbehalve chronologisch gepresenteerd. Dat kan behoorlijk verwarrend zijn. Noteer daarom elke dagaanduiding of datum die je tegenkomt; in deel I heeft de schrijver het meeste werk al voor je gedaan. Houd goed bij uit welk hoofdstuk je notitie komt, zodat je na het lezen van het boek de fabel kunt reconstrueren. Het is misschien handig om eerst alle hoofdstukken te nummeren. Noteer alles zo (op papier of digitaal) dat je het kunt gebruiken voor het vervolg van deze opdracht.

A

  1. Lees de theorie over fabel en sujet in Basisboek literatuur (bron 1). Noteer voor jezelf korte definities van beide begrippen.
  2. Je hebt het boek nu uit en je hebt veel gegevens verzameld. Bij de 22 hoofdstukken van deel I werd je natuurlijk enorm geholpen door de schrijver, die elk hoofdstuk een datum heeft gegeven.
    Maak eerst een overzicht of tijdlijn van het eerste deel ('De euforie'). Je kunt dit digitaal doen (bijvoorbeeld met behulp van timetoast.com) of op een andere manier die overzichtelijk is en die jij handig vindt. Beperk je tot de gebeurtenissen die het vermelden waard zijn.
  3. Bij het tweede deel ('Blasé') heb je voor zo’n tijdlijn veel meer werk te verzetten. Maar gelukkig heb je je aantekeningen! Voeg alle belangrijke onderdelen van het tweede deel toe aan de tijdlijn die je bij vraag 2 gemaakt hebt. Als het goed is, plaats je sommige hoofdstukken vóór de hoofdstukken van deel I, andere er tussenin en weer andere erna.

B

We maken even een kleine zijsprong. De boekverfilming van Advocaat van de hanen (1996) begint zo:

Ernst Quispel ligt zwetend in bed met de ogen open. Rondom zijn bed ziet hij de ene na de andere kraker opduiken; ze zeggen niets.
Tweede scène: Ernst Quispel zit achter zijn bureau. Na enig aarzelen pakt hij de telefoon en zegt: 'Ik wil een verklaring afleggen.' Meteen daarna komt de titel van de film in beeld.

In de roman vind je de nachtmerrieachtige openingsscène terug in het eerste hoofdstuk, op p. 23-24, al houden de krakers daar hun mond bepaald niet. Het telefoontje van de tweede scène komt in de roman pas op p. 403.

  1. Lees de genoemde passages nog even na in het boek. Waar staat p. 403 (hoofdstuk 9 van deel II) op jouw tijdlijn ten opzichte van hoofdstuk 1 van deel I?
  2. Hoe verklaar jij dat Van der Heijden het in zijn boek zo heeft ingedeeld, terwijl de filmregisseur een andere volgorde heeft gekozen?
  3. Welk begin werkt voor jou beter? Leg uit.

C

De hamvraag is natuurlijk: waarom heeft Van der Heijden het zo ingewikkeld gemaakt? Probeer eens te bedenken hoe het boek eruit zou zien als Van der Heijden het verhaal netjes volgens de tijdlijn verteld zou hebben.

  1. Welke verklaring kun jij bedenken voor de volgorde van de hoofdstukken in deel I: om en om een dag eind april/begin mei en een dag eerder in april?
  2. Van der Heijden heeft zelf in een interview met Joost Niemöller vraag C1 zo beantwoord: 'In de eerste helft wordt de euforie beschreven; de euforische drinkperiode van Quispel die drie weken duurt. Om de lezer niet te vervelen met die zielsgelukkige toestand van Quispel heb ik de hoofdstukken daarover afgewisseld met mineurhoofdstukken. Die spelen in de tijd net volgend op de euforie.' Wat vind jij van deze verklaring van Van der Heijden? (Max. 50 woorden.)
  3. In deel II heeft Van de Heijden die ordening uit deel I helemaal losgelaten. Hoe verklaar jij het verschil in aanpak tussen beide delen?
  4. Formuleer ten slotte je antwoord op de 'hamvraag' in de inleiding op de C-opdrachten, in maximaal 150 woorden. Maak in je antwoord gebruik van de termen 'fabel' en 'sujet'. 
Bronnen
  1. 'Fabel en sujet', in: Joke van Balen e.a., Basisboek literatuur, Groningen, Uitgeverij kleine Uil, 2009, p. 99.
Gemaakt doorPieter Waalewijn



BoekHeijden, A.F.Th. van der, Advocaat van de hanen
NummerN4/2
Niveau4
Studielast2 slu
Werkvormindividueel
Focusthematiek
Je leert

reflecteren op een belangrijk motief in de roman.

Opdracht

A

(Je antwoorden op de A-vragen hoef je niet in te leveren.)

  1. Wordt er bij jou thuis gedronken? Alleen op feestjes, alleen in het weekend of dagelijks?
  2. Ben jij zelf wel eens dronken geweest? Zo ja, hoe was dat? En de dag erna?
  3. Jongerencampings in Nederland hebben het moeilijk door het alcoholverbod voor minderjarigen. Wat vind jij daarvan?

B  

Er was eens een jonge monnik die op een dag voorbij het huis van een weduwe kwam. Hij klopte aan voor een slok water, maar werd door haar opgesloten.

Zo begint de parabel in het hoofdstuk 'Wijn, geit, weduwe'. Deze parabel (of gelijkenis) 'drukte precies Quispels situatie uit', zegt p. 372.

  1. Herlees de parabel (op p. 372) en leg de betekenis ervan uit.
  2. Je hebt waarschijnlijk nog niet eerder een boek gelezen waarin zo veel gezopen wordt. Ernst, ook wel Dip genoemd, doet aan 'kwartaaldrinken'. Formuleer zo precies mogelijk wat dit drinken volgens hem inhoudt. In je beschrijving (ongeveer 150 woorden) moeten ook de begrippen 'euforie' (titel van deel I) en 'dipsomanie' (p. 12) voorkomen, met uitleg.
  3. Sommige mensen drinken om erbij te horen, andere 'gewoon omdat het lekker is', nog andere omdat ze verslaafd zijn. Waarom drinkt Ernst? Als hij op Schiermonnikoog in kennelijke staat nadenkt over zijn drankgebruik, komt hij met een uitleg. Herlees de passage daarover vanaf p. 464; je komt hierin de titels van deel I en deel II tegen. Vat de uitleg van Ernst helder samen, en zorg ervoor dat daarin ook de begrippen 'euforie' en 'blasé' duidelijk verklaard worden.
  4. Aan het eind van het boek maakt Ernst de balans op. Hoe staat hij in het slothoofdstuk ('De Grote Sijsjeslijmer') tegenover Koning Alcohol?
  5. Jij bent als lezer het hele boek door onderweg geweest met Ernst Quispel. Zijn gedachten en zijn perspectief op alles en iedereen waren leidend. Hoe was het voor jou om door Dip geleid te worden? Leg uit.      

C

  1. Als iemand zou zeggen dat het hoofdthema van Advocaat van de hanen (alcohol)verslaving is, hoe zou jij daarop reageren? Leg uit, en geef ook aan welk alternatief jij er eventueel tegenover zou stellen.
  2. Bevat Advocaat van de hanen volgens jou een waarschuwing – impliciet of expliciet – tegen overmatig drankgebruik? Licht je antwoord toe.
  3. Is een boek waarin zo veel gedronken wordt eigenlijk wel geschikt voor scholieren, of zou hiervoor de oude alcoholslogan moeten gelden: 'Nog even niet'? Leg uit.
Gemaakt doorPieter Waalewijn




Advocaat van de hanen - Heijden, A.F.Th. van derNiveau 5

Advocaat van de hanen

Auteur:Heijden, A.F.Th. van der
Jaar uitgave:1990
Uitgeverij:Uitgeverij Querido
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:573
Genre:psychologische roman
Tags:advocatuur, alcoholisme, jaren ‘70, jaren ‘80, maatschappijkritiek, politiek, seks, Amsterdam
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en op Daisy-rom.
In 1996 verfilmd door Gerrit van Elst, met Pierre Bokma in de hoofdrol.
Van der Heijden ontving in 2011 de Constantijn Huygensprijs en in 2013 de P.C. Hooftprijs, beide voor zijn gehele oeuvre. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 26 november 2017.

 

Opdrachten

BoekHeijden, A.F.Th. van der, Advocaat van de hanen
NummerN5/1
Niveau5
Studielast3 à 4 slu
Werkvormindividueel
Focusfictie en werkelijkheid
Je leert

reflecteren op Van der Heijdens omgang met de werkelijkheid.

Opdracht

De lezer van Advocaat van de hanen struint samen met Ernst Quispel door Amsterdam, halverwege de jaren ’80. Van der Heijden schetst in zijn roman een tijdsbeeld. De vraag is dan: hoe gaat hij om met de werkelijkheid? Wat zijn de feiten, en wat heeft Van der Heijden ervan gemaakt? 

  1. Wie is/was Kiliaan Noppen (Dr. Nop)? Lees bron 1 en noteer de overeenkomsten en verschillen tussen dit romanpersonage en de kraker Hans Kok.
  2. Als je Amsterdam kent, herken je allerlei namen en plaatsen uit het boek. Als je het artikel van Elsbeth Etty leest in 'Ons Amsterdam' (bron 2) ontdek je nog veel meer.
    a. Maak aan de hand van dit artikel een lijstje historische namen en feiten naast/versus 'romanfeiten'. Gebruik hiervoor schema 1.
    b. Etty schrijft: 'Weliswaar baseert de schrijver zich in dit boek op historische feiten, gezien vanuit het perspectief van een fictieve hoofdpersoon, maar inAdvocaat van de hanen zijn ook de historische feiten tot fictie verheven.' Licht deze uitspraak toe, en reageer erop: ben je het met haar eens?
  3. Van der Heijden tekent in deze roman ook de kraakbeweging, de punkers met hun hanenkam. Hun 'idealisme' ('No future') staat tegenover het gezapige leven van yuppen (zoals Quispel).
    a. Herlees het hoofdstuk 'Mars naar de nullen' (p. 209-219). Welke kenmerken van de punkers kom je in dit hoofdstuk allemaal tegen?
    b. Van der Heijden noemt hier ook de punkmuziek. Zoek op YouTube een paar van de genoemde namen op en bekijk/beluister deze muziek. (Bron 3 is de punkversie van 'My way', genoemd op p. 425 – en ook in bron 1!) Hoe zou jij deze muziek typeren?
    c. Neemt Van der Heijden in dit boek een standpunt in over de idealen van de krakers en over de dood van Hans Kok (Kiliaan Noppen)? Leg uit.
    d. Toen Advocaat van de hanen verfilmd werd, verstoorden krakers de opnames. Bekijk de korte reportage daarvan op de Amsterdamse nieuwszender (bron 4). Waarom voerden zij actie, en wat vond Van der Heijden daarvan?   
  4. Literatuurkenners zeggen dat we Van der Heijden tekortdoen als we niet verder kijken dan alleen naar de werkelijkheid 'achter het boek'. Dan missen we het belangrijkste: 'zijn techniek, zijn (letterlijke) kunstgrepen, de onvervreemdbare wijze waarop hij elementen uit een bekende werkelijkheid kan omsmelten tot een nieuwe wereld, die op die specifieke manier alleen in zijn boeken bestaat.' (Josje Kramer en Arjan Peters in het literaire tijdschrift 'Optima', 2001) In de nieuwste grote literatuurgeschiedenis (bron 5) worden vergelijkbare uitspraken gedaan over de complexe relatie tussen werkelijkheid en fictie bij Van der Heijden.
    Lees bron 6 en vat in maximaal 400 woorden samen wat Jaap Goedegebuure schrijft over Van der Heijdens werkwijze bij het weergeven van de werkelijkheid. (Goedegebuure heeft dit artikel geschreven voordat Advocaat van de hanen uitkwam. De voorbeelden die hij noemt komen dus uit de eerdere boeken van Van der Heijden.)
  5. Je hebt voor deze opdracht van verschillende kanten gekeken naar de manier waarop Van der Heijden uit feiten literatuur vormt. Wat is, als je alles nu overziet, jouw belangrijkste conclusie over zijn werkwijze? Formuleer je antwoord in 100-150 woorden.   

Schema 1

Historische werkelijkheid (bron: E. Etty)  Romanwerkelijkheid 
De affaire Hans Kok, oktober 1985  De affaire Kiliaan Noppen, april 1985 
...  ... 
... ... 
   
   

 

Bronnen
  1. wikipedia.org | over de kraker Hans Kok
  2. onsamsterdam.nl | Elsbeth Etty over het Amsterdam van Van der Heijden
  3. youtube.com | My Way (Sid Vicious)
  4. youtube.com | reportage van nieuwszender AT5 uit juni 1995 over de verstoring van de verfilming van Advocaat van de hanen
  5. Hugo Brems, Altijd weer vogels die nesten beginnen. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1945-2005, p. 554-556
  6. dbnl.org | Jaap Goedegebuure, 'Jeuk in een afgezet been. Over het illusoire van de werkelijkheid  in "De tandeloze tijd"'
Gemaakt doorPieter Waalewijn



BoekHeijden, A.F.Th. van der, Advocaat van de hanen
NummerN5/2
Niveau5
Studielast4 slu (bekijken film – 105 minuten – niet meegerekend)
Werkvormtweetal of drietal
Focusboek/verfilming vergelijken
Je leert

beargumenteerd oordelen over de overeenkomsten en verschillen tussen een boek en de verfilming daarvan.

Opdracht

Als in oktober 2016 de film Tonio, met Pierre Bokma in de hoofdrol, in de bioscoop komt, is dat al de vierde verfilming van een roman van Van der Heijden. In 1996 verscheen de film van Advocaat van de hanen – internationale titel Punk Lawyer –, ook met Pierre Bokma, als Ernst Quispel. De verfilming was niet onopgemerkt gebleven: bron 1 vertelt iets over de verstoring van de opnames en presenteert de feiten achter de verklaring-in-10-punten ('Geen haan die er naar kraait dat …') helemaal aan het eind van de film.

A

Jullie gaan de film gezamenlijk bekijken en analyseren aan de hand van een zelf ontworpen analysemodel:

  1. Verdeel de punten waarop je gaat analyseren: thema(’s), motieven, leidmotieven, verhaallijnen, plot, of elementen die alleen in het boek of alleen in de film voorkomen.
  2. Besteed apart aandacht aan het begin en het eind van boek enerzijds en film anderzijds.
  3. Lees de theorie over de gegeven analysepunten (bron 2).
  4. Ontwerp een analysemodel waarop je tijdens en/of na het kijken naar de film aantekeningen kunt maken.

B

Na het bekijken en analyseren van de film bespreken jullie je bevindingen en proberen jullie tot een gezamenlijk oordeel te komen. Verschillen in jullie beoordeling geef je zo goed mogelijk een plek in het gezamenlijke product.

  1. Bespreek de uitkomsten gezamenlijk en maak aantekeningen van jullie bespreking.
  2. Lees ter inspiratie de column van Rob Schouten (onder Downloads) over de verfilming van Tonio.
  3. Schrijf nu een 'dubbelrecensie' (ongeveer 750 woorden) van boek en boekverfilming, gebruikmakend van jullie oordelen (zie A4 en B1). Kies gezamenlijk voor een bepaalde aanpak van dit schrijfproces.
    a. Vel een duidelijk eindoordeel: boek beter / film beter, boek en film even goed maar verschillend, boek en film onvergelijkbaar, boek en film leggen verschillende accenten, enz.
    b. Wijd een aparte alinea aan jullie bevindingen bij A2: hoe verklaren jullie deze verschillen tussen boek en film?
    c. Tot slot: nu jullie het verhaal kennen achter de verklaring-in-10-punten aan het eind van de film: begrijpen jullie de kritiek van de actievoerders en zijn jullie het met hen eens? Leg uit.
Bronnen
  1. youtube.com | reportage van nieuwszender AT5 uit juni 1995 over de verstoring van de verfilming van Advocaat van de hanen
  2. Joke van Balen e.a., Basisboek literatuur, Groningen, Uitgeverij kleine Uil, 2009. Hierin lees je na hoe je de verschillende begrippen waarop je analyseert, moet opvatten. Zoek in het register naar de verschillende literaire begrippen.
Gemaakt doorPieter Waalewijn
Downloads




Advocaat van de hanen - Heijden, A.F.Th. van derNiveau 5

Advocaat van de hanen

Auteur:Heijden, A.F.Th. van der
Jaar uitgave:1990
Uitgeverij:Uitgeverij Querido
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:573
Genre:psychologische roman
Tags:advocatuur, alcoholisme, jaren ‘70, jaren ‘80, maatschappijkritiek, politiek, seks, Amsterdam
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en op Daisy-rom.
In 1996 verfilmd door Gerrit van Elst, met Pierre Bokma in de hoofdrol.
Van der Heijden ontving in 2011 de Constantijn Huygensprijs en in 2013 de P.C. Hooftprijs, beide voor zijn gehele oeuvre. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 26 november 2017.

 

Opdrachten

BoekHeijden, A.F.Th. van der, Advocaat van de hanen
NummerN6/1
Niveau6
Studielast4 slu
Werkvormindividueel
Focusverwantschap/intertekstualiteit
Je leert

interteksten analyseren.

Opdracht

Pieter Steinz (1963-2016) was als 'chef Boeken' van NRC Handelsblad verantwoordelijk voor beschrijvingen van en schema's met allerlei boeken die tot de wereldliteratuur worden gerekend. Het enthousiasme in zijn beschrijvingen werkt aanstekelijk. Steinz beperkt zich niet tot louter beschrijven, hij legt allerlei verbanden met andere literatuur: hij kijkt naar overeenkomsten in thema en stijl en zelfs naar mogelijke beïnvloeding. In 2015 heeft hij samen met zijn dochter Jet een Gids voor de wereldliteratuur uitgegeven. Steinz heeft in die gids ook een boekweb rond Advocaat van de hanen opgenomen, op p. 206.

A

Bekijk Steinz’ boekweb aandachtig, en lees de bijbehorende pagina’s over Van der Heijden: Gids voor de wereldliteratuur, p. 206-208. Maak een kopie van het boekweb en schrijf er een reactie op in 100-150 woorden.

B

Bestudeer de (literaire) theorie. In Advocaat van de hanen komt veel intertekstualiteit voor; ook songteksten worden door Van der Heijden als bron gebruikt. Zoek tien verschillende voorbeelden in de roman en noteer ze in onderstaande tabel; wij hebben er één voorgedaan. Je noteert dus: (1) de vindplaats van de intertekst; (2) het soort intertekst (zie onder Literaire theorie); (3) naar welk werk wordt verwezen; en (4) de betekenis van de intertekst. Onder 4 geef je dus antwoord op vragen als: Waarom verwijst Van der Heijden juist op deze plaats naar de betreffende tekst? Wat is het effect daarvan op jou als lezer? Welke verbanden kun je leggen tussen de plaats waar de intertekst in het verhaal voorkomt en de intertekst zelf? In veel gevallen zul je op internet en elders moeten zoeken naar informatie over de oudere teksten.

Vindplaats  Soort  Verwijzing naar ...  Betekenis 
Voorblad  Motto  Shakespeare, Henry VI: 'Comb down his hair …' Shakespeare laat in zijn tekst de kardinaal een visioen krijgen van een sijsjeslijmer (vergelijk p. 571-572) of een punker met hanenkam! (Zie ook p. 54-55.) Door Shakespeare te verbinden met de haardracht van krakers tilt Van der Heijden het verzet van deze generatie tegen de gevestigde orde en tegen de yuppen naar een hoger plan. 
       
       
       

 

C

  1. Bekijk nog eens wat je in de tabel hebt ingevuld. Zie je overeenkomsten tussen de interteksten? Houden alle interteksten verband met hetzelfde onderwerp? Of zijn de interteksten juist heel verschillend van aard? Welk beeld rijst er op uit de interteksten? Beantwoord deze vragen zorgvuldig en uitgebreid.
  2. Vind jij nu dat Steinz in de linkerkolom van zijn boekweb (zie A) een of meer belangrijke invloeden gemist heeft? Schrijf dan een of meer aanvullingen op de manier van Steinz. Mocht jij hier songteksten willen noemen – die blijven bij Steinz buiten beeld – dan moet je dat vooral doen.  
(Literaire)theorie

Intertekstualiteit - Intertekstualiteit is het verschijnsel dat literaire teksten vaak echo's bevatten van andere teksten. De betekenis die je aan een tekst toekent (interpretatie) komt dus tot stand in relatie tot de teksten waarnaar verwezen wordt. Intertekstualiteit kan voorkomen als:

Motto
'Did I request thee, Maker, from my clay
To mould Me man? Did I solicit thee
From darkness to promote me?'
Paradise Lost, X, 743-5
Hier is sprake van een expliciete verwijzing (dat wil zeggen: de bron wordt vermeld) in de vorm van een citaat.

Citaat
Citaten komen voor als im- of expliciete verwijzing. Om impliciete verwijzingen te identificeren moet je behoorlijk veel gelezen hebben. In de meeste gevallen zul je aanvoelen dat er sprake is van intertekstualiteit, zonder dat je kunt zeggen waar het citaat vandaan komt.

Verwijzing
Verwijzingen zijn altijd impliciet. Bijvoorbeeld:
'De woorden die Gij wakker leest … vrees niet de gedachte dat U door deze woorden werd gekust.' (Leo Vroman)
Een oplettende lezer zal hier door de woorden 'wakker' en 'gekust' denken aan Doornroosje. Ook dat is intertekstualiteit.

Palimpsest
Deze term duidt letterlijk het hergebruik van perkament aan: de oude tekst werd van het perkament afgeschraapt, zodat het vel opnieuw kon worden gebruikt. De term wordt ook gebruikt voor het hervertellen van een ouder, vaak klassiek en in brede kring bekend, verhaal: de nieuwe versie wordt als het ware over de oude heen geschreven. Je zou Bridget Jones's Diary kunnen beschouwen als een palimpsest van Jane Austens Pride and Prejudice.

[Enkele voorbeelden zijn ontleend aan 'Intertekstualiteit', op: wikipedia.org.]

Gemaakt doorPieter Waalewijn



BoekHeijden, A.F.Th. van der, Advocaat van de hanen
NummerN6/2
Niveau6
Studielast4 slu
Werkvormindividueel
Focusoeuvre
Je leert

reflecteren op de betekenis van de schrijver en van deze roman binnen zijn oeuvre.

Opdracht

'A.F.Th. van der Heijden (1951) is zonder meer een van de grootste Nederlandse naoorlogse schrijvers. De meeste van zijn romans gaan over de Nederlandse (of westerse) cultuur-in-brede-zin vanaf de jaren '50. Vanwege die trouw aan 'zijn' thematiek wordt Van der Heijden beschouwd als oeuvreschrijver – een schrijver wiens werk in feite één omvangrijk verhaal vormt. Zijn romans komen het meest tot hun recht als ze in onderlinge samenhang worden gelezen.'
Met deze alinea opent de introductie op Lezenvoordelijst van Het schervengericht, een roman van Van der Heijden uit de cyclus 'Homo duplex' (op N6). Het zijn nogal grote woorden. Zijn ze in overeenstemming met het beeld dat bijv. in het literatuurboek bij jou op school van deze schrijver wordt geschetst? Op Literatuurgeschiedenis.nl komt Van der Heijden helemaal niet eens voor …

Je gaat in deze opdracht een beschouwing schrijven over het oeuvre van Van der Heijden en de betekenis van zijn schrijverschap in de moderne Nederlandse literatuur. Hoeveel woorden? Dat zal ervan afhangen hoe belangrijk Van der Heijden uiteindelijk blijkt te zijn. Jouw tekst wordt de paragraaf die in het literatuurboek of op Literatuurgeschiedenis.nl had moeten staan. (Er worden bij deze opdracht veel bronnen aangeboden. Het is misschien niet nodig om alles te bekijken. Maak een verstandige keuze.) 

A

  1. Kijk eerst – via het register – welke aandacht het literatuurboek bij jou op school besteedt aan Van der Heijden. Noteer in een paar steekwoorden welke zaken het literatuurboek aan de orde stelt. Als er op jouw school niet met een literatuurboek gewerkt wordt, vraag dan op een geschikt moment aan je literatuurdocent hoe belangrijk Van der Heijden volgens hem/haar is voor de moderne Nederlandse literatuur. Leg zijn/haar antwoorden vast.
  2. Bestudeer bron 1-5 en maak aantekeningen die betrekking hebben op het hele oeuvre van Van der Heijden. Houd er rekening mee dat de informatie in sommige bronnen voortijdig ophoudt; voor de jongste actualiteit moet je toch op het internet zijn. Let op de grote lijnen:
    - Genres die Van der Heijden beoefende
    - Ontwikkeling(en) in/van zijn oeuvre: de twee cycli en de losse titels
    - Hoogtepunten
    - Thematiek van het oeuvre

B

Welke rol speelt Advocaat van de hanen binnen 'De tandeloze tijd' en in het geheel van Van der Heijdens oeuvre? Bestudeer bron 6-9 en maak aantekeningen die specifiek betrekking hebben op deze roman. Denk hierbij aan:
- Bekendheid van 1990 tot heden
- Van der Heijdens thematiek
- Deel 4 tussen deel 3 (dat pas later verscheen!) en deel 5 in
- Verkoopcijfers; de verfilming; eventuele literaire prijzen
- De waardering bij recensenten en literatuurcritici

C

Je hebt nu waarschijnlijk wel genoeg aantekeningen om je beschouwing over Van der Heijden te kunnen schrijven.

  1. Schets een genuanceerd beeld van het oeuvre van Van der Heijden en geef aan welke plaats Advocaat van de hanen binnen dit oeuvre inneemt. Maak ook duidelijk welke betekenis Van der Heijden heeft voor de moderne Nederlandse literatuur.
  2. Wat heeft dit oeuvre-onderzoek nou opgeleverd voor jouw visie op en waardering van Advocaat van de hanen? Ga je nog eens een ander deel proberen?
Bronnen
  1. Sander Bax, 'A.F.Th. van der Heijden', in: Kritisch Literatuur Lexicon (bijgewerkt tot februari 2015)
  2. Hugo Brems, Altijd weer vogels die nesten beginnen. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1945-2005, m.n. p. 554-556
  3. G.J. van Bork, 'A.F.Th. van der Heijden', op: dbnl.org (bijgewerkt tot januari 2006)
  4. dbnl.org | juryrapport bij de Constantijn Huygensprijs 2011 (voor het hele oeuvre), en dankwoord Van der Heijden (ook te zien op: youtube.com)
  5. kb.nl | Van der Heijden in het 'schrijversalfabet'
  6. dbnl.org | overzicht van de cyclus 'De tandeloze tijd', bijgewerkt tot 1998
  7. dewerelddraaitdoor.vara.nl | 'De wereld draait door' (7 november 2016): gesprek met Van der Heijden n.a.v. de verschijning van deel 6 van 'De tandeloze tijd', met een overzicht van de hele cyclus
  8. R.P. Meijer, 'Hanekammen en fuga’s', op: dbnl.org (alleen p. 24-26)
  9. Carel Peeters, 'De jaloezie van de tijd', op: dbnl.org
Gemaakt doorPieter Waalewijn




Advocaat van de hanen - Heijden, A.F.Th. van derNiveau 5

Advocaat van de hanen

Auteur:Heijden, A.F.Th. van der
Jaar uitgave:1990
Uitgeverij:Uitgeverij Querido
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:573
Genre:psychologische roman
Tags:advocatuur, alcoholisme, jaren ‘70, jaren ‘80, maatschappijkritiek, politiek, seks, Amsterdam
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als e-book en op Daisy-rom.
In 1996 verfilmd door Gerrit van Elst, met Pierre Bokma in de hoofdrol.
Van der Heijden ontving in 2011 de Constantijn Huygensprijs en in 2013 de P.C. Hooftprijs, beide voor zijn gehele oeuvre. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 26 november 2017.

 

Introductie

A.F.Th. van der Heijden (1951) debuteerde in 1978 onder het pseudoniem Patrizio Canaponi. Vanaf zijn debuut tot op de dag van vandaag werkt Van der Heijden nauwgezet aan de opbouw van een groot en breed opgezet oeuvre. In diverse romans zijn verwijzingen te vinden naar zijn schrijverschap en zo heeft het merendeel van zijn boeken inhoudelijk met elkaar te maken. Veel van zijn boeken gaan over 'het leven in de breedte': het vertragen van de tijd door het moment te verbreden in de herinnering, en zo de tijd haar tanden uit te trekken.
Van der Heijden werkt parallel aan twee romancycli: 'De tandeloze tijd', waarvan Advocaat van de hanen het vierde deel is, en 'Homo duplex', waartoe o.a. Het schervengericht (2007; N6) behoort. Beide cycli zijn nog onvoltooid. Naast deze titels zijn ook Het leven uit een dag (1988) en Tonio (2011) op Lezenvoordelijst te vinden, beide op N4.
Het werk van Van der Heijden is veelvuldig bekroond, onder andere met de Gouden Uil, de AKO Literatuurprijs, de Libris Literatuur Prijs, de Constantijn Huygensprijs en de P.C. Hooftprijs. Zijn boeken worden meestal lovend ontvangen, al klinkt er ook kritiek. Zo schrijft Frans de Rover over Advocaat van de hanen: 'Leven in de breedte, schrijven in de breedte, en dan ook nog: lezen in de breedte - dat kan nét te veel worden. Advocaat van de hanen leest als een trein, maar dat wil in dit geval ook zeggen dat je, zonder iets te missen, diverse stations kunt overslaan.'
Verschillende boeken van Van der Heijden zijn, net als Advocaat van de hanen, verfilmd. De verfilming uit 2016 van De helleveeg (deel 5 van 'De tandeloze tijd') kreeg goede recensies en twee Gouden kalveren; de verfilming van Tonio (2016) was de Nederlandse inzending voor de Oscars.

Inhoud  

Deel vier van 'De tandeloze tijd' is een epiloog bij het levensverhaal van Albert Egberts, die als min of meer gearriveerde operalibrettist alleen nog een bijrol speelt. Hoofdpersoon is zijn voormalige advocaat en rivaal in de liefde Ernst Quispel, een gewezen idealist met een eigenaardig drankprobleem (hij zuipt zich eens in het kwartaal een delirium) en een slecht huwelijk. Tijdens een van zijn drankgelagen is Quispel getuige van de dood van de krakersleider Kiliaan Noppen, wat hem er niet van weerhoudt om de verdediging van dit vermeende slachtoffer van politiegeweld op zich te nemen. Het wordt een fiasco. Quispel gaat langzaam op alle fronten naar de verdommenis, en eindigt zonder baan, zonder vrouw (die hem op het moment dat hij echt verliefd op haar wordt verlaat voor Egberts) en zonder illusies. Behalve een filosofische roman over de teloorgang van idealen en de onkenbaarheid van de werkelijkheid – het is tot op het laatst onduidelijk waaraan Noppen echt is gestorven – is Advocaat van de hanen ook een spannende politieke thriller, en daarmee het toegankelijkste deel van 'De tandeloze tijd'. Het boek geeft bovendien een prachtig beeld van Amsterdam in de jaren 1985-86, toen de confrontatie tussen krakers (de 'hanenkammen' waarnaar de titel verwijst) en politie op een hoogtepunt was. Het pleit voor Van der Heijdens gevoel voor compositie dat zijn cyclus in dit laatste deel weer terugkomt bij het krakersgeweld dat ook in de op 30 april 1980 gesitueerde proloog (De slag om de Blauwbrug) een belangrijke rol speelt.
[Ontleend aan: Jet en Pieter Steinz, Gids voor de wereldliteratuur, p. 208]

Moeilijkheid

Dit boek leest niet bepaald vlot. Van der Heijden schrijft doorwrocht proza, vaak met ingewikkelde zinnen en moeilijke woorden. De brede, trage manier van vertellen kan het lezen van zo’n dik boek tot een stevige opgave maken. De structuur is lastig, waardoor veel van de lezer gevraagd wordt; de beginnende N4-lezer kan er met behulp van opdracht N4/1 vat op krijgen.
De gedachten van de hoofdpersoon staan waarschijnlijk ver van jonge lezers af; het feit dat die gedachten vaak vertroebeld zijn door overmatig alcoholgebruik, maakt het alleen maar lastiger. Sommige lezers zullen moeite hebben met Quispel; ze vinden hem onsympathiek en willen zich niet met zijn gedrag en ideeën identificeren.
Kortom: men moet een gevorderde lezer zijn (vanaf N4) om van dit boek te kunnen genieten.
Advocaat van de hanen is het vierde deel van een romancyclus, maar het boek kan heel goed zelfstandig gelezen worden. De verwijzingen naar eerdere delen leveren geen problemen op; deel 3 (ruim 1400 bladzijden) verscheen overigens pas na deel 4.

Didactische en letterkundige analyse

Dimensies 

Indicatoren 

Toelichting | complicerende factoren 

Algemene vereisten 

Bereidheid  Het is een dik boek; alleen al daardoor vraagt het een grote bereidheid van de lezer. De roman vraagt veel van de lezer: een grote concentratie en oplettendheid en de bereidheid om terug te bladeren.
  Interesses  Wie belangstelling heeft voor het leven in Amsterdam in de jaren 70-80, krijgt hier een mooi tijdsbeeld, zowel van de punk- en krakersscene als van de gevestigde orde; ook het uitgaansleven krijgt veel aandacht. Lezers met belangstelling voor psychologie vinden hier een interessant onderwerp: een 37-jarige advocaat in crisis (midlife, worstelend met de alcohol, met zijn lust en met zijn geweten).   
  Algemene kennis  De lezer moet voldoende ervaring en algemene ontwikkeling hebben, maar de roman is zonder specifieke voorkennis wel te volgen. Ook al is dit boek deel 4 van een romancyclus, het kan heel goed zelfstandig gelezen worden.
Wie Amsterdam een beetje kent, heeft daar voordeel van. Verwijzingen 'in vermomming' als begraafplaats Kommervlugt (= Zorgvlied) en dagblad Devies (= Parool) zijn aardig voor de insiders, maar niet essentieel voor de interpretatie.
  Specifieke literaire en culturele kennis  Het boek bevat de nodige verwijzingen naar geschiedenis, muziek en literatuur. Vrijwel alles is voor scholieren van voor hun tijd. Het zal gevorderde lezers prikkelen om dingen uit/na te zoeken.

Vertrouwdheid met literaire stijl 

Vocabulaire  De schrijver gebruikt geregeld moeilijke woorden. De hoofdpersoon filosofeert nogal eens onder invloed en verwoordt zijn gedachten dan meestal ingewikkeld. Jonge lezers zullen een woordenboek nodig hebben.
  Zinsconstructies Afwisselend korte en (soms erg) lange zinnen. De lezer moet hier even aan wennen. 
  Stijl  Van der Heijden schrijft beeldend en uitbundig, maar niet vlot en toegankelijk. De lezer moet zijn best doen om erin te komen en alles goed te volgen; maar als het boek hem eenmaal te pakken heeft, kan het genieten beginnen. Lezers vanaf N4 kunnen het stilistische machtsvertoon van de schrijver waarderen.  

Vertrouwdheid met literaire personages 

Karakters  De hoofdpersoon, Ernst Quispel, wordt in al zijn gangen op de voet gevolgd; niet elke lezer zal zomaar met hem sympathiseren. De andere personages leren we vooral kennen in hun verhouding tot hem. Sommige personages, zoals Albert Egberts, spelen in andere delen van 'De tandeloze tijd' een belangrijke rol of zelfs de hoofdrol, terwijl ze hier geen rol van betekenis hebben (hoewel Egberts in de Zwanet-lijn uiteindelijk weer belangrijk wordt); voor de lezer van alleen deze roman is dat geen probleem. Overigens: in Kwaadschiks, het zesde deel van de cyclus dat in 2016 verscheen, keert Ernst Quispel, twintig jaar ouder en twintig jaar cynischer, terug op het toneel.
  Aantal karakters  De personages in Quispels directe omgeving zijn duidelijk. Daaromheen is er nog een flink aantal bijfiguren; dat maakt het soms wel ingewikkeld.
  Ontwikkeling van en verhouding tussen de karakters  De lezer volgt de ik-figuur, al zijn zijn ideeën voor jonge lezers soms moeilijk navolgbaar. Ook de fasen in zijn dronkenschap veroorzaken een geheel eigen logica, die op nuchtere lezers vreemd kan overkomen. De onderlinge verhoudingen zijn over het algemeen wel duidelijk. 

Vertrouwdheid met literaire procedés 

Spanning  De roman bestaat uit twee delen, op verschillende wijze opgebouwd. De lastige structuur van het boek staat in dienst van de spanningsopbouw. Maar doordat het allemaal behoorlijk traag, breed en ingewikkeld wordt gepresenteerd, moet de lezer vaak lang wachten op bevredigende antwoorden op opgeroepen vragen; de spanning lijdt daar wel wat onder. 
  Chronologie  In het eerste deel draagt elk hoofdstuk een datum, zodat de lezer het verloop van de twee vervlochten lijnen goed kan onderscheiden. Het tweede deel neemt de draad een aantal maanden later weer op. Wat volgt sluit gedeeltelijk aan bij gebeurtenissen uit deel I, maar geeft in flashbacks ook voorgeschiedenis; deel II heeft het karakter van een ontknoping. Enerzijds krijgt de lezer nu dus antwoorden op zijn vragen, anderzijds moet hij zelf goed kunnen puzzelen (en daarvan houden). Een en ander vergt een behoorlijke inzet en leeservaring.
  Verhaallijn(en)  Er zijn twee verhaallijnen: de zaak-Kiliaan Noppen en de relatie Ernst-Zwanet. Beide lijnen zijn in stukken geknipt, die vervolgens door elkaar worden gepresenteerd. De lezer kan daardoor wel eens even verdwalen. Af en toe is te merken dat deze roman deel uitmaakt van een groter weefsel; die zijlijntjes zijn duidelijk van ondergeschikt belang.   
  Perspectief  De roman werkt voor het grootste deel met een personale verteller. Het perspectief ligt bij Ernst Quispel, die de lezer en de andere personages informeert op zijn eigen tijd en wijze. We zijn dus allemaal tot hem veroordeeld: hoe betrouwbaar is deze verteller? Dit is een interessante kwestie voor lezers van elk niveau. 
  Betekenis  Lezers vanaf N4 zullen verder kijken dan de thema’s liefde (blijven Ernst en Zwanet bij elkaar?) en dood (is Kiliaan Noppen vermoord?), en de morele kant daarvan. Zij zullen zich ook willen verdiepen in de psychologie (het denken en handelen van Quispel) en in het tijdsbeeld dat het boek oproept. Ook zingevingsvragen (wat zijn Ernsts idealen? welke doelen streeft hij na, en wat komt daar uiteindelijk van terecht?) zullen voor hen belangrijk zijn. Lezers van de hoogste niveaus zullen ook geïnteresseerd zijn in Van der Heijdens omgang met werkelijkheid/fictie en de levensvisie die hij in 'De tandeloze tijd' ontvouwt.     

Relevante bronnen voor docenten

 
  • Joost Niemöller, '"Wat moet je schrijven over iemand die zich zielsgelukkig voelt?" In gesprek met A.F.Th. van der Heijden', in: Bzzlletin 179 (oktober 1990), p. 8-17.
  • A.F.Th. van der Heijden, 'Fragmenten uit het Gastenboek', in: Bzzlletin 179 (oktober 1990), p. 81-89 | notities van de schrijver tijdens en over het schrijven van Advocaat van de hanen.
  • Jaap Goedegebuure, 'Jeuk in een afgezet been. Over het illusoire van de werkelijkheid in "De tandeloze tijd"', op: dbnl.org

 

Geschreven door:

Pieter Waalewijn