Docenten Nederlands 15-18 | niveau 5 | Man maakt stuk

Introductie
Maurits de Bruijn (1984) volgde de opleiding Beeld en Taal aan de Gerrit Rietveld Academie. Op aanraden van een docent begon hij te schrijven. En met succes. Hij publiceerde drie romans: Broer (2012, gebaseerd op de waargebeurde, spoorloze verdwijning van zijn broer), De achterkant van de zon (2016) en Man maakt stuk (2024). Het laatste boek behoorde tot de zes genomineerde romans voor de Libris Literatuur Prijs 2025. De Bruijn publiceerde ook essays en maakte podcasts, o.a. over de Joodse achtergrond van zijn moeder en over therapieën (Op de sofa, 2020). In Geweten – Over Israël en Palestina (2025) ontrafelt hij de achtergronden van de gruwelijkheden die in de oorlog tussen Israël en Hamas plaatsvinden.
Maurits de Bruijn presenteert zich uitdrukkelijk als ‘queer’ en homoseksueel.

Inhoud
De roman begint met onrust en ongemak. David is een dertigjarige kunstschilder die last krijgt van hangjongeren bij zijn woning. Ook zijn buren, met wie hij in eerste instantie geen contact heeft, ervaren overlast: wietlucht, lawaai, rotzooi op straat, ballen tegen de ruiten. Voor David wordt de groep een obsessie. Hij bespiedt hen steeds uitvoeriger; één jongen trekt speciaal zijn aandacht. Hij voelt zich tot hem aangetrokken en gaat hem later schilderen.
Dit vertelt David allemaal in een lang relaas dat gericht is aan Tom Ruijgrok, een succesvolle galeriehouder-curator. Davids verhaal lijkt lange tijd een soort biecht, onder andere bedoeld om Tom te laten zien ‘waarom het liep zoals het liep’. Tom – consequent de aangesproken persoon – is gelukkig getrouwd en hij is pas vader geworden. Daar steekt Davids leven nogal bij af: zijn kunstenaarscarrière zit in het slop, hij voelt zich als openlijke homoseksueel vaak onveilig. Van Tom, die David aanvankelijk veelbelovend achtte, heeft hij de laatste tijd geen aandacht gekregen, want de curator is vooral bezig met zijn eigen overvolle agenda.
David worstelt niet met zijn seksuele voorkeur, hij presenteert zich als ‘queer persoon’, ook in zijn kunst – zoals zal blijken. Wel verzet hij zich sterk tegen de norm van heteroseksualiteit in onze samenleving. Vanuit die onvrede bekijkt hij de wereld om hem heen met een cynische blik. Alles wat ‘norm’ is moet het ontgelden: zijn burgerlijke ouders, het standaardgezinsleven, de afstandelijke buren, geprivilegieerde rijkeluiskinderen, de gevierde galeriehouder met geld-huis-vrouw-en-kind, succesvolle collega-kunstenaars en bij uitstek de zeer welgestelde zwijgende galeriebezoekers en kunstkopers van wie hij, zijns ondanks, toch wel afhankelijk is.
Terwijl de overlast van de hangjongeren geleidelijk toeneemt, beleeft David homo-erotische avonturen met passanten. Deze worden veelal zeer expliciet beschreven. Ook voert hij uitvoerige discussies over kunst en de plaats van de kunstenaar in de samenleving met Sophie, die hij van de studie kent. Zij is inmiddels als kunstenaar in Berlijn neergestreken en haar carrière neemt een hoge vlucht. Een van de twistpunten tussen hen is de kwestie of je ongevraagd een persoon tot object van je kunst mag nemen. Als David de groep jongeren als modellen voor zijn volgende schilderijen heeft verkozen, richt hij zich vooral op die ene aantrekkelijke jongen, die hij inmiddels Romeo heeft gedoopt. Hij schildert hem in een geseksualiseerde pose, zittend op een scooter.
Eindelijk maakt Tom tijd om Davids nieuwste doeken van de hangjongeren te bekijken. Hij is laaiend enthousiast en wil onmiddellijk een expositie van deze werken organiseren. Zuiver zijn de bedoelingen van de curator niet: er is een gat in zijn tentoonstellingsagenda gevallen dat hij snel wil opvullen. De jachtige Tom laat zonder directe inmenging van David posters voor de tentoonstelling maken waarop juist dat ene doek van Romeo, de jongen op de scooter, als aandachtstrekker is weergegeven. Als de hangjongeren via de goedmoedige huisbaas van David lucht krijgen van de expositie en op straat worden geconfronteerd met de affiches, zijn de rapen gaar. Kort na de opening van de tentoonstelling – waarop meteen veel verkocht wordt – grijpt Romeo in door in te breken bij de galerie. Die eerste actie mislukt, maar een tweede inbraak, samen met de groep slaagt, nota bene dankzij de hulp van David. Die heeft inmiddels ook seksueel contact met Romeo gehad. Romeo onthult Davids betrokkenheid bij de vandalistische actie en neemt daarmee wraak op de kunstschilder, terwijl David door zijn hulp bij de inbraak wraak lijkt te nemen op de succesvolle curator. Uiteindelijk is dat zijn uiting van verzet tegen een samenleving die normen stelt waaraan iemand als David niet wil of kan voldoen. De roman als geheel is daarmee geen biecht meer, maar een aanklacht.

Moeilijkheid
Een simpel boek is Man maakt stuk zeker niet. Maar het leest toch vrij vlot. De moeilijkheid zit in de vele hedendaagse kwesties die aan de orde komen en de op het eerste gezicht losse flarden waaruit het boek bestaat. Toch, wie rustig doorleest ziet op den duur een heldere lijn. De genoemde kwesties zijn niet onbekend voor wie maatschappelijke ontwikkelingen volgt, zoals gentrificatie, heteronormativiteit, ongelijkheid en identiteit. Daarnaast biedt de roman vrij diepgaande discussies of filosofische gedachten over kunst, esthetica, ethiek en sociale verhoudingen. Het wordt niet voor niets een ideeënroman genoemd. Veel fragmenten vereisen geconcentreerd lezen. In zulke passages komen namen voorbij van personen uit de wereld van kunst en cultuur die niet voor iedereen bekend zijn. Wie aan deze roman begint, moet zich ook realiseren dat het boek passages met expliciete (homo)seks bevat.
De roman plaatst direct in het begin een tikkende tijdbom op de setting. Elke lezer voelt aan dat het gedoe met de hangjongeren onder de erker van Davids appartement zal exploderen. Dat geeft het boek een onderhuidse spanning die gestaag wordt opgevoerd, misschien voor sommige lezers wat té traag. De uitstapjes, zoals Davids erotisch contact met een buurman, voelen voor hen dan als een hinderlijke onderbreking, vooral ook doordat de seksuele avonturen uitvoerig beschreven worden. Maar de lezer zal op zoek moeten naar de samenhang tussen zulke beschrijvingen en Davids ronduit cynische kijk op de samenleving.
Tot slot is het voor de gemiddelde lezer niet eenvoudig om de gewelddadige apotheose te duiden. David schrijft in het begin dat hij met zijn relaas wil verklaren ‘waarom het liep zoals het liep’. Niet elke lezer zal zijn verhaal als een sluitende verklaring zien. De ‘vergoelijking’ van zijn medewerking aan de inbraak legt hij zelf uit als een aanklacht tegen Tom, de belichaming van de normativiteit in onze samenleving waar David zich tegen verzet.

Didactische en letterkundige analyse