Nederlands - 15 t/m 19 jaar

Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel - onbekendNiveau 4

Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel

Auteur:onbekend
Jaar uitgave:1374 (ca.)
Uitgeverij:Prometheus/Bert Bakker
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:112
Genre:Marialegende
Tags:christendom, geloof, middeleeuwen, ouderschap, prostitutie, relaties, verliefdheid, vrouwenleven
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

De integrale tekst in modern Nederlands (hertaling Willem Wilmink) is beschikbaar via kb.nl.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 23 december 2017.

 

Over de auteur

Wie het verhaal van Beatrijs op schrift heeft gesteld, weten we niet. Het verhaal was bedoeld om voorgedragen te worden, zoals alle verhalen in de middeleeuwen niet bedoeld waren om stil te lezen bij het haardvuur, maar om naar te luisteren, met elkaar. Wat we wel weten, is dat deze tekst kort voor of in 1374 tot stand is gekomen in het toenmalige Brabant (dat ook een groot deel van Belgisch Brabant omvatte), misschien in de buurt van Brussel. Het verhaal is een uitgebreide versie van twee preken uit het begin van de twaalfde eeuw waarin verslag werd gedaan van het wonder van een non, die gered werd door Maria. Deze preken waren bedoeld om met name kloosterlingen erop te wijzen dat je moest blijven vertrouwen op Maria, als bemiddelaar tussen God en mensen.

Inhoud

Beatrijs is een non van goede komaf die verliefd en al intreedt in het klooster. Hoewel zij uiterst ijverig haar taken in het klooster vervult, slaagt ze er niet in om haar geliefde uit haar hoofd te zetten en ze stuurt hem een brief om haar te komen bezoeken. Bij het raam vertelt ze hem dat ze nog steeds van hem houdt. Hij belooft haar voor haar te zullen zorgen als ze uit het klooster vertrekt en hij zegt haar trouw te zullen blijven. Ze besluiten te vluchten en trekken in het geheim weg, naar een vreemde streek. Daar leven zij zeven jaar in voorspoed en krijgen twee zoons. Dan slaat de crisis toe, ze verliezen hun rijkdommen en de man verlaat haar. Beatrijs werkt als prostituee buiten de stadspoorten om haar kinderen te onderhouden. Zal ze ooit nog terug kunnen keren naar het klooster om God onder ogen te komen?

Leesaanwijzingen

Een middeleeuws verhaal als Beatrijs wordt heel anders verteld dan een modern verhaal. Houd hiermee rekening wanneer je begint te lezen. Heb je N2, N3 of N4, maak dan gebruik van een moderne hertaling. De hertaling van Willem Wilmink is een erg goede! Heb je N5, lees dan de originele tekst naast de hertaling (beide teksten zijn beschikbaar op de site van de Koninklijke Bibliotheek). Denk niet te snel dat het een simpel verhaal betreft; zaken die wij als moderne lezer belangrijk vinden waren voor de middeleeuwers niet vanzelfsprekend en omgekeerd. Zo is de plaats die het geloof inneemt bijzonder groot. Houd dit in gedachten wanneer je leest.

Om over na te denken

Zou jij alles opgeven voor de liefde van je leven?
Vind jij dat vergeving voor gemaakte fouten altijd mogelijk is?
Voor Beatrijs is het minder erg om hoer te zijn dan om uit bedelen te gaan. Waarom was dat in die tijd zo, denk je, en geldt dat nu nog steeds?
Beatrijs zou je kunnen lezen als een modern loverboyverhaal. Wat vind je van deze vergelijking?

Waardering

'Ik vind dat het verhaal geen spannende momenten had. Dit komt omdat het allemaal te voorspelbaar was. Het verhaal zou toch wel goed aflopen. Als ik dan een passage moet kiezen die me het meeste aansprak dan kies ik voor het gedeelte waar Beatrijs besluit met de jongeling mee te gaan. Die gebeurtenis zou heel wat gevolgen met zich meebrengen en toch was Beatrijs bereid om de risico's te nemen om te vertrekken.'
Anoniem, op: scholieren.com

'Al de gebeden in het boek vind ik wel irritant, voor alles wat er namelijk gebeurt gaat ze gelijk bidden. Voor de middeleeuwse lezer was dat dan misschien een teken dat ze erg vroom was maar ik vind het alleen maar een belemmering tijdens het lezen. Ook vind ik het wel jammer dat het verhaal in medias res begint, want daardoor weet je niet wat er daarvoor allemaal al tussen Beatrijs en de jongeling is gebeurd en waarom ze in het klooster ging.'
Martijn de Groot, op: scholieren.com

'Ik vond er helemaal niets aan en ik vond het verhaal veel te kort. Ik vond het totaal niet boeiend. Ik had van een middeleeuws boek iets heel anders verwacht. Ik had ook eerst helemaal niet door dat het om een Marialegende ging, daar kwam ik pas achter toen ik het boek aan het lezen was.'
Metallicaman, 4 vwo, op scholieren.com

Meer weten?

literatuurgeschiedenis.nl | samenvatting, fragment en context
youtube.com | de Alphaman brengt Beatrijs in beeld

Geschreven door:

Judith de Lang

Suggesties


Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel - onbekendNiveau 4

Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel

Auteur:onbekend
Jaar uitgave:1374 (ca.)
Uitgeverij:Prometheus/Bert Bakker
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:112
Genre:Marialegende
Tags:christendom, geloof, middeleeuwen, ouderschap, prostitutie, relaties, verliefdheid, vrouwenleven
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

De integrale tekst in modern Nederlands (hertaling Willem Wilmink) is beschikbaar via kb.nl.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 23 december 2017.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel - onbekendNiveau 4

Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel

Auteur:onbekend
Jaar uitgave:1374 (ca.)
Uitgeverij:Prometheus/Bert Bakker
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:112
Genre:Marialegende
Tags:christendom, geloof, middeleeuwen, ouderschap, prostitutie, relaties, verliefdheid, vrouwenleven
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

De integrale tekst in modern Nederlands (hertaling Willem Wilmink) is beschikbaar via kb.nl.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 23 december 2017.

 

Opdrachten

Boekonbekend, Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel
NummerN2/1
Niveau2
Studielast1 slu
Werkvormindividueel of tweetal
Focusframing
Je leert

als moderne lezer een oud werk analyseren.

Opdracht

Beatrijs in handen van een loverboy?

  1. Lees bron 1. Vervolgens ga je op zoek op internet naar betrouwbare informatie over loverboys. Noteer bij de bruikbare fragmenten de sites waar je de informatie vandaan hebt gehaald en de datum van raadpleging.
  2. Stel een profiel op van een loverboy. Aan welke kenmerken voldoet zo'n jongen? Wat is zijn leeftijd? Zijn achtergrond? Schoolcarrière? Hoe ziet hij eruit? Wat denkt hij? Wat doet hij? Hoe herkent een meisje een loverboy? Vertel dit in een verslagje van minimaal een half A4'tje. Je mag puntsgewijs zaken opschrijven.
  3. Je leest de tekst van Beatrijs nogmaals, maar nu met het profiel van een loverboy ernaast. Besteed bij het herlezen ruim aandacht aan de rol van haar vriend. Zou je hem wel of niet willen typeren als loverboy? Verwoord niet alleen je mening, maar onderbouw deze met argumenten, waarbij je verwijst naar de tekst (Bijvoorbeeld: 'In versregel 104 staat dat hij….'). Kom tot slot tot een afgewogen oordeel over de vriend van Beatrijs. Zoek een passend beeld (foto, portret) van de vriend op internet en plak dit bij het verslag van je onderzoek. Geef hem een naam die je bij hem vindt passen.
Bronnen
  1. volkskrant.nl | 'Vermiste Sheryll Ketting mogelijk in handen loverboy'
Gemaakt doorJudith de Lang




Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel - onbekendNiveau 4

Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel

Auteur:onbekend
Jaar uitgave:1374 (ca.)
Uitgeverij:Prometheus/Bert Bakker
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:112
Genre:Marialegende
Tags:christendom, geloof, middeleeuwen, ouderschap, prostitutie, relaties, verliefdheid, vrouwenleven
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

De integrale tekst in modern Nederlands (hertaling Willem Wilmink) is beschikbaar via kb.nl.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 23 december 2017.

 

Opdrachten

Boekonbekend, Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel
NummerN3/1
Niveau3
Studielast2 slu
Werkvormindividueel
Focuspersonages
Je leert

je identificeren met verschillende personages.

Opdracht

A

Je alleenstaande moeder die haar lichaam verkoopt aan mannen in het veld, bedelend rondtrekt door het land, constant armoede lijdt en tot slot je achterlaat bij een weduwe waarna je wordt opgevoed door een abt - het is niet niks wat de twee zoons van Beatrijs allemaal doormaken nog voor zij vijftien zijn. De schrijver van het verhaal laat ons in het ongewisse over de gevoelens van zowel moeder als zoons. Maar het verhaal geeft je een aantal impliciete aanwijzingen daarvoor. En waar de aanwijzingen ontbreken, komen jouw eigen fantasie en inlevingsvermogen aan bod.
Wat ga je doen? Je werkt de volgende fictieve situatie uit:

De twee zoons van Beatrijs zeuren hun 'pleegvader' de oren van het hoofd met hun steeds terugkerende vraag waar hun moeder is en wie hun vader is. Op een dag vertelt de abt over Beatrijs in het klooster. De twee zoons krijgen van hem de gelegenheid samen een brief te schrijven aan hun moeder, die hij zal bezorgen. Zo gezegd, zo gedaan. De brief komt bij Beatrijs en zij besluit haar zoons terug te schrijven. Beide brieven ga je schrijven. In de brief van de zoons komt in ieder geval de vraag aan de orde, waarom zij hen heeft achtergelaten bij de weduwe en waarom ze is teruggekeerd naar het klooster. Ook komt aan bod waarom hun vader haar in de steek heeft gelaten. Beatrijs beantwoordt deze vragen en geeft de jongens zeer zorgvuldig en uitgebreid inzicht in haar afwegingen voor haar handelen. Ook doet zij haar uiterste best om de vader zo sympathiek mogelijk af te schilderen, om de jongens te sparen. Dat lukt haar wonderwel. Naast deze verplichte ingrediënten mogen er uiteraard ook andere zaken in de brieven besproken worden. Zorg dat je brieven geloofwaardig zijn, zowel vanuit de zoons als vanuit Beatrijs.

B

  1. Is je bij eerste lezing van het verhaal opgevallen dat het verhaal weinig zegt over een aantal belangrijke zaken, zoals de verlating van de kinderen? Indien je dit was opgevallen, wat vond je daarvan? Zijn er nog meer zaken te noemen waarover het boek weinig vertelt?
  2. Lees de Literaire theorie. We kunnen vaststellen dat Beatrijs niet draait om de ontwikkeling van de personages. Wat zou je wel als kern van het verhaal willen bestempelen? Wat wil de schrijver van het verhaal ons duidelijk maken?
(Literaire)theorie

In een verhaal kunnen verschillende zaken centraal staan. Er zijn verhalen die volledig rusten op de ontwikkeling van de personages. Andere moeten het meer hebben van de plot, oftewel de verkorte weergave van het handelingsverloop. Weer andere zijn bijzonder vanwege het perspectief van waaruit het verhaal geschreven is. Ook kunnen verhalen rusten op het grondmotief (de formulering in een zin, waarbij je op een abstract niveau zegt welke visie in de tekst verwoord wordt). Of verhalen zijn opvallend vanwege de opbouw, de structuur. Of ze hebben zo'n bijzondere stijl (schrijfwijze), dat het eigenlijk niet meer uitmaakt waarover er geschreven wordt.
Zie ook: Joke van Balen e.a., Basisboek literatuur. Groningen: Uitgeverij kleine Uil, 2009, p. 101-130.

Gemaakt doorJudith de Lang




Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel - onbekendNiveau 4

Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel

Auteur:onbekend
Jaar uitgave:1374 (ca.)
Uitgeverij:Prometheus/Bert Bakker
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:112
Genre:Marialegende
Tags:christendom, geloof, middeleeuwen, ouderschap, prostitutie, relaties, verliefdheid, vrouwenleven
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

De integrale tekst in modern Nederlands (hertaling Willem Wilmink) is beschikbaar via kb.nl.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 23 december 2017.

 

Opdrachten

Boekonbekend, Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel
NummerN4/1
Niveau4
Studielast3 slu
Werkvormindividueel
Focuscultuurhistorische context
Je leert

reflecteren op centrale waarden van een middeleeuwse tekst.

Opdracht

Beatrijs lijkt vooral een religieus verhaal, een Mariamirakel waarbij het vertrouwen in Maria voorop staat. Maar achter deze religieuze laag schuilt een hoofse invloed. Het verhaal zoals wij dat kennen was bedoeld voor een aristocratisch publiek, een publiek dat vertrouwd was met de hoofse omgangsvormen. Of wellicht een publiek dat bestond uit de hogere burgerij, vertrouwd met hoofsheid, maar tegelijk ook kritisch staand tegenover de adel. We weten het niet. Wat we wel weten is dat er in Beatrijs een keur aan hoofse invloeden schuilt. Deze invloeden verklaren waarom het verhaal op bepaalde punten gaat zoals het gaat. In de opdracht onderzoek je eerst waar de hoofse invloeden zichtbaar worden in het verhaal. Vervolgens ga je vragen uit een boekverslag van een jongen genaamd Peter beantwoorden. Tot slot kom je tot een oordeel over zijn boekverslag met betrekking tot de hoofse invloeden.

A

In deze opdracht ga je bepaalde wendingen die het verhaal neemt onderzoeken op hun hoofsheid. Daarvoor gebruik je het verhaal en bron 1 en 2. De wendingen die je onderzoekt zijn:

  1. Het moment dat Beatrijs haar gevoelens bespreekt met haar geliefde aan het venster (versregel 95 t/m 158);
  2. Het moment waarop ze haar geliefde in de tuin tegemoet treedt vlak voor hun vlucht (versregel 249 t/m 288);
  3. Het moment waarop de geliefde voorstelt de liefde te bedrijven in het veld (versregel 342 t/m 364);
  4. Het moment waarop Beatrijs zich realiseert dat ze met prostitutie haar brood moet gaan verdienen (versregel 433 t/m 463).

Leg bij deze wendingen in het verhaal uit, waarin de hoofse invloed zit van dit fragment. Waaraan zie je dat? En wat betekent dit voor de betekenis die je toekent aan dat fragment? Maakt deze hoofse invloed dat je anders gaat denken over de situatie dan voorheen? Licht je antwoord toe.

B

Wanneer je deze vier wendingen hebt uitgewerkt, ga je de kritiek van Peter op scholieren.com (bron 3) weerleggen met je nieuw verworven kennis. De vragen die Peter impliciet of expliciet stelt in zijn verslag hebben alle te maken met de hoofse omgangsvormen. Je mag de vragen overnemen en de antwoorden plaats je er per vraag direct achter. Lees voor je begint eerst bron 3. 

  1. Waarom heeft Beatrijs nooit een vak geleerd en kan ze niets met haar handen?
  2. Waarom gaat Beatrijs niet meteen bedelen, wanneer de armoede haar treft?
  3. Eerst besluit Beatrijs om hoer te worden, later niet meer. Waarom verandert ze van gedachten?
  4. Kon Beatrijs lezen en schrijven? Geeft de tekst hierover informatie?

C

Tot slot probeer je een oordeel te geven over de kwaliteit van Peters verslag op grond van jouw kennis van het verhaal. In hoeverre beïnvloedt Peters gebrek aan inzicht in de hoofse invloeden zijn oordeel? Is dit erg? Leg je antwoord uit en gebruik hierbij verwijzingen naar zijn verslag.

Bronnen
  1. literatuurgeschiedenis.nl | 'Beatrijs'
  2. dbnl.org | Jozef D. Janssens, 'Een pleidooi voor Beatrijs' geliefde'
  3. scholieren.com | boekverslag van Peter, opdracht 4A en 4B
Gemaakt doorJudith de Lang



Boekonbekend, Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel
NummerN4/2
Niveau4
Studielast2,5 slu (afhankelijk van de groepsgrootte)
Werkvormtwee- ,drie-, vier- of vijftal
Focusvergelijken
Je leert

middeleeuwse verhalen met elkaar vergelijken, vooral met betrekking tot de rol die geloof daarin speelt.

Opdracht

Voor wie?
Deze opdracht is voor jou geschikt als je het leuk vindt om je samen met een of meer andere leerlingen te verdiepen in de rol die het geloof speelde in de middeleeuwen. Je kunt samenwerken met iemand die Karel ende Elegast (ca. 1270), De reis van Sint Brandaan (ca. 1150),  Elckerlijc (1495) en/of Mariken van Nieumeghen (ca. 1515) heeft gelezen.

A [individueel]

Je hebt Beatrijs gelezen en je maatje(s) heeft/hebben één van de andere, bovenbenoemde boeken gelezen. Maak bij het boek dat je hebt gelezen een korte presentatie van ca. 5 min., waarin je antwoord geeft op de volgende vragen:

  1. Hoe geeft de hoofdpersoon invulling aan zijn of haar geloof in het dagelijks leven? In hoeverre volgt hij of zij de voorschriften van het geloof na?
  2. Welke rol spelen de religieuze begrippen deugdzondeinkeer en berouw, en biecht in het verhaal? Zoek zo nodig de betekenis van deze termen op in het woordenboek of op internet.
  3. Wordt het geloof van de hoofdpersoon op de proef gesteld? Zo ja, hoe?
  4. Stel dat je het geloof geheel achterwege laat, wat blijft er dan over van het middeleeuwse verhaal?
  5. Wat betekent het (christelijke) geloof voor de hoofdpersoon van het verhaal?

Maak, wanneer je dat prettig of nodig vindt, gebruik van ondersteunde middelen, zoals PowerPoint, Prezi, een poster of een hand-out.

B [samen]

Presenteer de bevindingen die je hebt opgedaan bij vraag A aan elkaar. Houd er rekening mee dat je groepsgenoten jouw boek (waarschijnlijk) niet hebben gelezen, maar je verhaal wel moeten kunnen volgen.

C [samen]

Nu jullie elkaar hebben laten zien welke rol het geloof speelt in de door jullie gelezen boeken, gaan jullie gezamenlijk overeenkomsten en verschillen bedenken. Schrijf de overeenkomsten en verschillen op en beantwoord aan de hand daarvan onderstaande vragen:

  1. Welke rol speelde het (christelijke) geloof in de middeleeuwen als je deze middeleeuwse verhalen als uitgangspunt neemt?
  2. Wat voor rol speelt het (christelijke) geloof in het hedendaagse leven van de mens? Van jullie dus!
  3. Denken jullie dat wij in staat zijn om door het 'geloofsfilter' van de middeleeuwers te kijken? Waarom (niet)?
Gemaakt doorJanneke Blok




Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel - onbekendNiveau 4

Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel

Auteur:onbekend
Jaar uitgave:1374 (ca.)
Uitgeverij:Prometheus/Bert Bakker
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:112
Genre:Marialegende
Tags:christendom, geloof, middeleeuwen, ouderschap, prostitutie, relaties, verliefdheid, vrouwenleven
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

De integrale tekst in modern Nederlands (hertaling Willem Wilmink) is beschikbaar via kb.nl.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 23 december 2017.

 

Opdrachten

Boekonbekend, Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel
NummerN5/1
Niveau5
Studielast4 slu
Werkvormindividueel
FocusMiddelnederlandse taal
Je leert

een fragment vertalen vanuit het Middelnederlands.

Opdracht

In bron 1 vind je een link naar een spoedcursus Middelnederlands. Deze cursus beslaat tien lessen. Deze tien lessen kun je in twee uur volgen. Daarna waag je je aan een vertaling van een mooi en afgerond fragment uit Beatrijs, dat deel waar de geliefde zijn liefde verklaart aan Beatrijs (versregel 119 t/m 141). De bedoeling is dat je de tekst vertaalt in een modern Nederlandse tekst. Uiteraard kun je de annotaties van Theo Meder en de vertaling van Willem Wilmink ernaast leggen. Waar je afwijkt van de vertaling van Wilmink, geef je dit expliciet aan in een voetnoot. Je onderbouwt daarbij jouw keuze.

Bronnen
  1. literatuurgeschiedenis.nl | 'Middelnederlands in tien lessen'
Gemaakt doorJudith de Lang



Boekonbekend, Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel
NummerN5/2
Niveau5
Studielast2 slu
Werkvormindividueel of tweetal
Focusontstaansgeschiedenis
Je leert

verschillende versies van een verhaal kritisch lezen en beoordelen.

Opdracht

Een verhaal in de middeleeuwen was altijd in wording. Dat is eigen aan een cultuur die haar verhalen voornamelijk mondeling doorgeeft. Iedere verteller voegt weer wat toe of laat iets weg, afhankelijk van zijn geheugen, maar ook afhankelijk van de situatie of het publiek dat hij voor zich heeft. Zo ook met het verhaal van Beatrijs. In 1223 werd de Beatrijslegende als een soort preek in het Latijn op schrift gesteld, door Caesarius van Heisterbach. In 1227 breidde hij deze zeer korte versie uit tot een langer verhaal dat werd opgenomen in de Libri octo miraculorum (acht boeken met mirakelen). Dit verhaal is eveneens geschreven in proza en het is nog geen twee pagina's lang. Het verhaal was vooral bestemd voor kloosterlingen. Deze tekst is waarschijnlijk gebruikt om het verhaal zoals we dat nu kennen op te schrijven. In deze opdracht ga je deze mogelijke brontekst vergelijken met de tekst van Beatrijs zoals die nu voor ons ligt, de tekst uit 1374.

A

Lees bron 1, p. 29-30. Dit is een onderdeel van de inleiding van Theo Meder. Op deze bladzijden vind je de integrale tekst in vertaling van de versie van Beatrijs uit 1227. Hieronder vind je in een tabel de belangrijkste scènes terug van het verhaal van Heisterbach. Alles wat in de moderne versie is toegevoegd, blijft nu even buiten beschouwing. In de twee kolommen achter de korte omschrijving van de scène ga je kort opnemen wie er in de betreffende scène handelt/spreekt/beslist. We noemen dat de actor van de handeling. Bij bovenstaand voorbeeld komt er bij Heisterbach te staan: non verbleef/diende/kreeg kosterambt. Vervolgens zoek je de betreffende scène op in de moderne versie en geef je aan: Beatrijs verrichtte werk/was gekleed/was kosteres/nooit lui of onzorgvuldig/nooit ongeduldig/was vlug en vaardig/moest klok luiden/legde boeken klaar/stak kaarsen aan (zie tabel). Dit doe je voor alle scènes uit Heisterbachs verhaal. Wees zorgvuldig met het opzoeken van dezelfde scène in de moderne versie en ga steeds uit van de tekst zelf.

Scène Korte omschrijving Versie van Heisterbach Versie uit 1374
1 Intro Beatrijs non verbleef/diende/kreeg kosterambt Beatrijs verrichtte werk/was gekleed/was kosteres/nooit lui of onzorgvuldig/nooit ongeduldig/was vlug en vaardig/moest klok luiden/legde boeken klaar/stak kaarsen aan.
2 Beatrijs verliefd      
Voorbereiding ontmoeting      
Scène in kloosterkerk    
Ontmoeting    
Vlucht    
Geld raakt op    
Vertrek vriend    
Beatrijs als prostituee    
10 Beatrijs krijgt berouw    
11 Beatrijs wil naar klooster    
12 Terug bij klooster    
13 Verificatie van haar dubbelganger    
14 Reactie Beatrijs op bericht mirakel    
15 Terug in klooster    
16 Woorden van Maria    
17 Biecht Beatrijs    
18 Leven van Beatrijs daarna    

  

B

  1. Welk beeld levert deze vergelijking op? Welke overeenkomsten en verschillen zijn er op te merken in de personages in beide versies?
  2. Kun je de verschillen en toevoegingen verklaren? Oftewel: waarom heeft de schrijver van het latere verhaal ervoor gekozen het verhaal op deze manier te vertellen? Gebruik hierbij het voorwoord van Theo Meder, waarin de tekst van Caesarius van Heisterbach uit 1227 was opgenomen. Houd bij je interpretatie rekening met het beoogde publiek van de teksten en met de tijd waarin de stukken  op schrift zijn gesteld. Waar je geen verklaringen kunt vinden in de literatuur, kom je met eigen plausibele voorstellen. 
Bronnen
  1. depot.knaw.nl | Beatrijs (editie Theo Meder)
Gemaakt doorJudith de Lang



Boekonbekend, Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel
NummerN5/3
Niveau5
Studielast3 slu
Werkvormindividueel of tweetal
Focusvergelijken
Je leert

twee literaire teksten met elkaar vergelijken, vooral met betrekking tot de rol die Maria daarin speelt.

Opdracht

Als je iets moeilijks gaat doen, een belangrijke wedstrijd spelen, een leuke klasgenoot meevragen naar een feest, een lastige toets maken, heb je misschien ook manieren om je daarbij te helpen. Een gelukspoppetje, een lievelingsnummer op je iPod, een knipoog van je beste vriendin, of een zak chips naast je op je bureau - allemaal manieren om je erdoor te slepen. Vroeger was dat niet anders. Wat wel verschilde was de manier waarop men zich gesteund voelde. Zo was de middeleeuwse man of vrouw heel erg gelovig - er was zelfs geen leven voorstelbaar zonder de bijbel en het geloof. Daarbij nam Maria een speciale plek in. Maria stond namelijk voor de gewone mens van vlees en bloed en tegelijk had zij iets goddelijks over zich, omdat ze de moeder van Jezus was. Daarmee was ze erg geschikt om te dienen als een soort bemiddelaar tussen de wereld, de gewone mensen enerzijds en de hemel waar zich God en Jezus bevonden anderzijds. Maria was het ideale gelukspoppetje voor de middeleeuwse mens die hulp nodig had. Als je haar trouw bleef, dan was er een mogelijkheid dat zij een goed woordje voor je deed in de hemel, ondanks je zonden.
In deze opdracht ga je de rol die Maria speelt in twee Middelnederlandse verhalen met elkaar vergelijken.

Vraag aan je docent of je het verhaal van Mariken van Nieumeghen op je lijst mag zetten. Dit is een Middelnederlands toneelstuk. Er zijn veel overeenkomsten tussen Beatrijs en Mariken te ontdekken. Zo is Mariken net als Beatrijs een vrouw die zich ertoe laat verleiden haar leven als eerzame vrouw op te geven en een aantal jaar in zonde te leven, voordat ze berouw krijgt en terugkeert. Beiden leggen de biecht af en beide vrouwen wordt hun zondige leven vergeven. In deze opdracht ga je de rollen die Maria in beide verhalen speelt vergelijken. Wat zijn de overeenkomsten en verschillen?

Zorg dat je het verhaal van Mariken te pakken krijgt. Het verhaal is ook online beschikbaar in het Middelnederlands, voorzien van uitgebreide annotatie (bron 1). Denk eraan dat op deze site ook een uitgebreide samenvatting staat die je per ongeluk zou kunnen aanzien voor het toneelstuk zelf.

  1. Lees Mariken van Nieumeghen  waarbij je in het bijzonder let op de rol die Maria speelt. Tip: de naam van Mariken is een verkleinwoord van Maria (kleine Maria). Emmeken betekent 'kleine letter M'.
  2. Schrijf een verhandeling van minimaal 800 woorden waarin je de rol van Maria vergelijkt. Ga als volgt te werk:
    a. In welk verhaal speelt Maria een actieve rol, in welk een passieve? Toon de actieve rol aan aan de hand van voorbeelden en doe ditzelfde voor de passieve rol.
    b. Welke consequenties hebben deze rollen voor het verhaal?
    c. In het verhaal met de actieve rol is Maria fysiek aanwezig. Waarom is dit nodig voor de loop van het verhaal? Waarom is het voor het andere verhaal niet nodig dat Maria fysiek aanwezig is? Maakt die fysieke of niet fysieke aanwezigheid uit voor de steun die beide vrouwen ontvangen van Maria? Leg dit uit en geef een voorbeeld uit beide verhalen.
    d. Maria staat symbool voor hulp van bovenaf. Maar er zijn ook weer andere symbolen die verwijzen naar (de aanwezigheid van) Maria. Lees de Literaire theorie. Zoek op internet op welke symbolen gekoppeld worden aan Maria en leg uit waarom dit gebeurt (geef bijvoorbeeld aan dat Maria gezien wordt als zuiver en dat het symbool X staat voor zuiverheid). Maak een uitgebreide lijst. Ga na of deze symbolen een rol spelen in de twee verhalen. Geef de versregels aan waar deze symbolen aan de orde zijn en waarom de schrijver deze symbolen (die iedere middeleeuwer ogenblikkelijk herkende!) hier in het verhaal gebruikt, volgens jou.
    e. Bedenk tot slot een passende titel voor je verhandeling.
(Literaire)theorie

'Motieven en symbolen', in: Joke van Balen e.a., Basisboek literatuur. Groningen: Uitgeverij klein Uil, 2009, p. 113-118.

Bronnen
  1. dbnl.org | Mariken van Nieumeghen
Gemaakt doorJudith de Lang




Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel - onbekendNiveau 4

Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel

Auteur:onbekend
Jaar uitgave:1374 (ca.)
Uitgeverij:Prometheus/Bert Bakker
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:112
Genre:Marialegende
Tags:christendom, geloof, middeleeuwen, ouderschap, prostitutie, relaties, verliefdheid, vrouwenleven
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

De integrale tekst in modern Nederlands (hertaling Willem Wilmink) is beschikbaar via kb.nl.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 23 december 2017.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel - onbekendNiveau 4

Beatrijs: een middeleeuws Mariamirakel

Auteur:onbekend
Jaar uitgave:1374 (ca.)
Uitgeverij:Prometheus/Bert Bakker
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:112
Genre:Marialegende
Tags:christendom, geloof, middeleeuwen, ouderschap, prostitutie, relaties, verliefdheid, vrouwenleven
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

De integrale tekst in modern Nederlands (hertaling Willem Wilmink) is beschikbaar via kb.nl.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 23 december 2017.

 

Introductie

De dichter van Beatrijs is onbekend. Het gedicht was bedoeld als voordrachtstekst, waarbij de dichter tegelijk de eerste voordrager was. Deze zal een professioneel spreker zijn geweest, die zijn brood verdiende met dichten en spreken. Er wordt gesuggereerd dat Diederic van Assenede of Jacob van Maerlant in aanmerking zouden kunnen komen voor het auteurschap, maar zij vallen af, aangezien zij in de dertiende eeuw leefden en niet in Brabant, en ook omdat dichten niet hun beroep was. De legende van Beatrijs vindt zijn oorsprong waarschijnlijk in twee exempels van Caesarius van Heisterbach, een cisterciënzer monnik die begin dertiende eeuw een zeer korte versie en een langere versie van de legende optekende in Latijns proza, bestemd voor gebruik door geestelijken. Aan de zeer korte versie dankt de Beatrijslegende haar naam en de beschrijving van de schoonheid van het meisje. Aan de langere versie is veel meer ontleend, hoewel ook deze versie in vergelijking tot het boek zoals we dat nu kennen, nog steeds erg summier is. In Beatrijs vinden we een zekere broeder Gijsbrecht, die aan de dichter het verhaal heeft verteld. Wellicht heeft Gijsbrecht beide versies van Caesarius gekend en deze doorverteld aan de dichter. De dichter heeft met zijn eigen creativiteit een nieuwe berijmde versie gemaakt van het verhaal. Deze versie was voor een ander publiek bedoeld dan Caesarius' vertellingen. Het beoogde publiek bestaat hoogstwaarschijnlijk uit kapitaalkrachtige leken. Het handschrift is wellicht in de omgeving van Brussel tot stand gekomen. Sommigen denken om die reden aan het Brabantse hof in Brussel. We beschikken slechts over één handschrift met daarin het berijmde verhaal van Beatrijs, neergelegd in 1038 verzen en verluchtigd met lombarden, grote kleurige hoofdletters. Dit handschrift bevindt zich in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.

Inhoud

Let op: onderstaande tekst bevat belangrijke details over de afloop van het verhaal.
Beatrijs, een jonge vrouw, is kosteres in een klooster hoewel ze sinds haar twaalfde verliefd is op een jongen. Ze doet haar best deze liefde te vergeten, maar slaagt daar niet in. Ze roept haar jeugdliefde per brief op en bespreekt met hem haar situatie. Wanneer hij aangeeft voor haar te zullen zorgen en wanneer hij zijn trouw belooft, neemt ze haar besluit. Een week later laat zij haar habijt achter op het altaar van Maria en ontmoet zij haar geliefde onder de rozenstruik. Samen ontvluchten zij te paard de streek. Even zakt de moed haar in de schoenen, maar haar geliefde weet haar te overtuigen van zijn trouw en materiële welstand. Onderweg begaat hij echter de grote vergissing om haar uit te nodigen voor een vrijpartij in het veld. Beatrijs reageert verontwaardigd: alleen hoeren bedrijven in het open veld de liefde, zij niet! Aan het einde van hun reis vestigen zij zich in een stad die gelegen is in een mooi dal. De daaropvolgende zeven jaar leven zij daar voorspoedig en gelukkig. Ze krijgen samen twee zoons. Aan het einde van deze zeven jaar is het geld op en moeten ze alles verkopen om aan eten te komen. Als daarnaast ook de crisis toeslaat en de twee nog steeds geen middelen van bestaan hebben gevonden, verlaat de geliefde haar en laat haar achter met hun twee zoons. Haar blijft niets anders over dan haar lichaam te verkopen aan mannen in het veld buiten de stad. Op deze manier blijft haar schande (armoede) onzichtbaar voor haar medeburgers en kan zij gedurende de zeven jaar die volgen haar kinderen voeden. Na deze tweede cyclus van zeven jaar krijgt zij berouw en besluit zij zich niet langer te prostitueren. Zij roept Maria aan en beroept zich op haar trouw aan haar. Ze trekt weg uit de stad en komt al bedelend met haar kinderen in de buurt van haar voormalige klooster. Daar krijgt zij onderdak bij een weduwe. Bij navraag blijkt dat er helemaal geen kosteres is weggelopen, veertien jaar geleden. Integendeel, de kosteres wordt geprezen om haar ijver en toewijding. Drie maal verschijnt vervolgens een visioen aan Beatrijs waarin haar gemaand wordt het klooster in te gaan. Pas na driemaal raakt Beatrijs overtuigd van het goddelijk bevel en zij gehoorzaamt, waarbij haar kinderen achterblijven bij de weduwe. Zonder dat iemand het merkt, neemt zij haar plaats weer in in het klooster. De weduwe vraagt om bijstand aan het klooster, wanneer duidelijk wordt dat de moeder is verdwenen. Wanneer Beatrijs haar zonden opbiecht, besluit de abt haar zoons onder zijn hoede te nemen. Hij vergeeft haar en geeft ruchtbaarheid aan het mirakel, waarbij hij waakt voor haar anonimiteit.

Moeilijkheid

Leerlingen van N2, N3 en N4 kunnen het verhaal het beste lezen in de hertaling, van bijvoorbeeld Willem Wilmink. Leerlingen van N5 en hoger zouden de originele tekst kunnen bestuderen naast de hertaling. Het is aan te raden de leerlingen een introductie te geven over Middelnederlandse teksten, de religieuze symboliek en de hoofse achtergrond bij deze tekst. Immers, de symboliek zullen ze er zeker niet zelf uithalen en zelfs wanneer hoofsheid als begrip is behandeld in de klas, zullen ze daaraan niet denken vanwege de afwezigheid van ridders en jonkvrouwen. Zonder deze achtergrond gaat veel van de tekst verloren. Wat overblijft is een simpel verhaal dat ook voor een N2-leerling nog valt te begrijpen. Of ze daarmee iets meekrijgen van de middeleeuwse cultuur is een tweede. En of ze het verhaal weten te waarderen valt zeer te betwijfelen. 

Didactische en letterkundige analyse

Dimensies

Indicatoren

Toelichting | complicerende factoren

Algemene vereisten

Bereidheid Wanneer de docent hertalingen toestaat, is het voor N2- en N3- lezers geen probleem om dit verhaal te lezen. Het relatief korte verhaal is goed te overzien en biedt hun een inkijkje in een nieuwe wereld. De middeleeuwse context en religieuze achtergrond zullen N4-lezers nieuwsgierig maken. Voor N5-lezers zal het Middelnederlands en de overlevering van de tekst tot de verbeelding spreken.
   Interesses N2- en N3-lezers zullen het verhaal als loverboystory kunnen framen en op die manier wordt de vertelling voor hen herkenbaar. N4-lezers zullen het werk als onderdeel van de canon willen leren kennen en N5-lezers willen als het goed is het boek als Middelnederlandse religieuze en hoofse tekst leren kennen.
   Algemene kennis Er is geen algemene kennis vereist om het verhaal te kunnen volgen.
   Specifieke literaire en culturele kennis Om diverse sleutelscènes in de originele tekst te duiden is kennis nodig van het Middelnederlands, van religie en van de hoofse omgangsvormen. Verder is kennis over de boekproductie en handschriften in de middeleeuwen handig, maar niet noodzakelijk.

Vertrouwdheid met literaire stijl

Vocabulaire De hertaling is in herkenbaar Nederlands geschreven en leidt niet tot problemen. Hooguit de terminologie die verbonden is aan het geloof zou onbekend kunnen zijn voor alle lezers, zoals absolveren, habijt, Gods uitverkoren bruid en kosteres. De Middelnederlandse tekst is zeer lastig te lezen en niet aan te raden voor N4-lezers of lager. De moeilijkheid van de tekst en het onbekende vocabulaire zal belemmerend werken op de motivatie.
   Zinsconstructies De hertaling bestaat uit korte zinnen, soms samengesteld, nergens ingewikkeld. Dat laatste valt niet te zeggen over de oorspronkelijke tekst. De vervoegingen van het werkwoord, de  ontkenningen, spelling, naamvallen, woordenschat maken het lezen van de tekst een hele klus waarbij intrinsieke motivatie noodzakelijk is. De oorspronkelijke tekst kan aangeboden worden aan N5-lezers.
   Stijl De tekst doet een beroep op woordgebruik en symboliek die kenmerkend zijn voor gelovigen (de blauwe jurk die Beatrijs ontvangt van haar geliefde, de terugkerende getallensymboliek, de visioenen). Daarnaast verwerkt de tekst woorden en symbolen uit de hoofse kringen (boetekleed Beatrijs bij vertrek, afkeuren seksualiteit in het veld, liever prostitutie dan bedelstaf). Duiding bij deze symbolen en terminologie is geboden, zowel bij lagere als hogere niveaus.

Vertrouwdheid met literaire personages 

Karakters De hoofdpersonen zijn Beatrijs en Maria. Daarnaast speelt de vriend een tijdelijke maar belangrijke bijrol. Haar twee zoons, de weduwe en de abt spelen een minder belangrijke bijrol.
    Aantal karakters Het aantal personages is zeer goed te overzien.
   Ontwikkeling van en verhouding tussen de karakters De ontwikkeling van personages in middeleeuwse verhalen is vaak niet aanwezig, aangezien een verhaal als dit oorspronkelijk als exempel was opgesteld. Bovendien zijn de middeleeuwse eisen die gesteld worden aan een verhaal heel andere dan die van onze tijd. Het lijkt erop dat Beatrijs onveranderd is gebleven in het verhaal, vertrouwend op Maria. Het enige wat verandert,  is dat zij nu weloverwogen het habijt weer aan heeft getrokken en dat zij berouw heeft getoond over haar zonden en gebiecht heeft. Maar het blijft voor leerlingen van N4 en hoger moeilijk te accepteren dat Beatrijs geen innerlijke verandering heeft doorgemaakt, met de ervaringen in de liefde, in verraad, haar ervaringen met armoede, moederschap en prostitutie en de metamorfose van Maria. Het verhaal rept hierover niet. Dat was voor de contemporaine toehoorders ook geen vereiste.

Vertrouwdheid met literaire procedés

Spanning In het verhaal wisselen uitgesponnen scènes (zoals het vertrek) zich af met grote tijdsprongen. Er wordt nauwelijks aandacht geschonken aan de beschrijving van gevoelens van de hoofdpersonen, met uitzondering van gevoelen die te maken hebben met berouw of schaamte. Dit zal een N3-lezer prettig vinden, terwijl een N4- en N5-lezer hierbij vraagtekens zal plaatsen. Zo wordt er nauwelijks aandacht geschonken aan het achterlaten van de twee kinderen.
   Chronologie Het verhaal wordt chronologisch verteld, waarbij op verschillende plaatsen wordt gerefereerd aan toekomstige gebeurtenissen. Soms treedt er tijdverdichting op en worden enkele jaren in een paar zinnen afgedaan.
   Verhaallijn(en) Er is één verhaallijn.
   Perspectief Het verhaal wordt verteld door een externe verteller, die zichzelf als ik-figuur opvoert en die lijkt samen te vallen met de voordrager. Deze heeft het verhaal, volgens de tekst, te horen gekregen van een zekere monnik Gijsbrecht die dit verhaal dankzij studie op het spoor was gekomen (authentificatie). De ik-figuur breekt op verschillende momenten direct in in het verhaal om een zijspoor te bewandelen of om zaken te verduidelijken.
   Betekenis De strekking van de tekst is tweeledig. Zo is het verhaal stichtelijk, in de zin dat het verhaal benadrukt dat men moet vertrouwen op de bemiddeling van Maria. De wonderbaarlijke gedaanteverwisseling van Maria redt Beatrijs van excommunicatie en stelt haar in staat haar oude leven weer op te pakken. Daarnaast heeft de tekst wereldse aspecten, vanwege de  hoofs-aristocratische waarden en werelds eer- en schandebesef (Maria kan niet voorkomen dat Beatrijs bedrogen wordt en tot armoede vervalt en de prostitutie inmoet, wel redt zij de non van schande).

Relevante bronnen voor docenten

  Inleiding en verantwoording van de editie van Theo Meder in: Beatrijs. Een middeleeuws Maria-mirakel, Uitgeverij Prometheus en Bert Bakker, Amsterdam 1995.

 

Geschreven door:

Judith de Lang